I SA/Po 330/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 19 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku MS o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi MS na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych postanawia: odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Skarżąca MS pismem z dnia [...] wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej. Następnie złożyła sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku podała, że jej aktualna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie przez nią kosztów sądowych. Wskazała, że otrzymuje emeryturę w wysokości [...] netto miesięcznie. Podała, że w dużej części wspiera ją córka, która opłaca za nią rachunki oraz zapewnia wsparcie rzeczowe (m.in. zakup leków). Skarżąca wyjaśniła, że postanowieniem z dnia [...] Sąd Rejonowy ogłosił wobec skarżącej (jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą) upadłość (sygn. akt [...]). Oświadczyła, że postępowanie nie zakończyło się do dnia dzisiejszego. Skarżąca podała, że zamieszkuje wraz z mężem, jednakże pozostaje z nim od wielu lat ([...]) w separacji faktycznej. Wnioskodawczyni, mimo wspólnego miejsca zamieszkania, nie prowadzi z mężem gospodarstwa domowego (każdy z małżonków pokrywa wszelkie koszty związane ze swoim utrzymaniem we własnym zakresie). Rachunki związane z utrzymaniem domu, w którym mieszka skarżąca, pokrywa w połowie jej mąż, a w połowie córka (właścicielami nieruchomości są mąż oraz córka skarżącej). Skarżąca oświadczyła, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżąca posiada wierzytelności o wartości ok. [...]. Skarżąca oświadczyła, że otrzymuje [...] netto emerytury. Zobowiązania i stałe opłaty wynoszą: [...]. Skarżąca na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w odpowiedzi z dnia [...] oświadczyła, że obecnie nie posiada żadnych rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych. Wyjaśniła, że wszelkie rachunki bankowe jakie posiadała były rachunkami związanymi z jej działalnością gospodarczą i zostały objęte w zarząd przez syndyka masy upadłości. Skarżąca powtórzyła, że pozostaje z mężem w separacji faktycznej. Wskazała, że główną przyczyną ustania więzi między małżonkami były jej problemy finansowe, które w sposób bezpośredni oddziaływały na finanse, majątek i sytuację finansową jej małżonka. Obecnie małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, nie łączy ich więź gospodarcza, mimo że zamieszkują pod jednym adresem. Skarżąca podała, że nie ma wiedzy o źródłach dochodów małżonka ani ich wysokości. Z uwagi na sytuację osobistą nie ma możliwości uzyskania od niego tych informacji ani wyciągów z rachunków bankowych, ani zeznań podatkowych. Z wiedzy skarżącej wynika, że małżonek posiada [...] udziału we współwłasności domu wraz z córką, innych nieruchomości ani przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, praw majątkowych, wierzytelności itd. należących do małżonka skarżąca nie zna. Wnioskodawczyni nie wyklucza jednak, że jej wiedza nie jest pełna. Czerpie ją bowiem wyłącznie z obserwacji i relacji córki. Skarżąca podała, że utrzymuje się sama, nie korzysta w żadnym zakresie z pomocy małżonka. Dodatkową pomoc finansową otrzymuje od córki i to w postaci żywności, leków czy innych produktów. Skarżąca podała, że jej mąż nie ma na utrzymaniu innych osób. Wnioskodawczyni oświadczyła, że nie posiada i nie użytkuje żadnych pojazdów mechanicznych. Wskazała, że otrzymuje od córki pomoc w wysokości ok. [...] miesięcznie i to w postaci żywności, leków czy innych produktów. Następnie wyjaśniła, że w razie nagłej choroby pomoc ta wynosi ok. [...], w przypadku gdy nie choruje ok. [...] miesięcznie. Wnioskodawczyni podała, że z uwagi na fakt, że ogłoszenie upadłości spowodowało istotne perturbacje majątkowe dla całej rodziny, w tym dla córki i jej małżonka, kwestie finansowe nigdy nie stanowią przedmiotu rozmów z córką, ani tym bardziej z zięciem. Skarżąca nie wie w jakiej wysokości córka otrzymuje miesięczne wynagrodzenie. Wnioskodawczyni podała, że córka ma na utrzymaniu dziecko w wieku [...] lat, które uczęszcza na szereg dodatkowych zajęć. Córka ma zaciągnięty kredyt hipoteczny na budowę domu, którego spłata pochłania znaczną część jej wynagrodzenia miesięcznego. Córka wraz z małżonkiem pozostaje w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Córka posiada mieszkanie, [...] udziału we współwłasności domu, w którym mieszka skarżąca oraz jest razem z mężem współwłaścicielem domu jednorodzinnego, w którym zamieszkuje. Kredyt hipoteczny z tego tytułu spłaca córka samodzielnie, gdyż jest jedynym kredytobiorcą. Skarżąca podała, że nigdy nie mieszkała z córką ani zięciem i od momentu podjęcia przez córkę studiów nie prowadziła z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Córka nie posiada żadnych oszczędności, pojazdów mechanicznych, na co dzień użytkuje samochód swojego męża. Skarżąca oświadczyła, że w [...] darowała córce [...] udziału we współwłasności domu. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od strony skarżącej informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jej rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie starszego referendarza sądowego skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, t.j. kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą [...] - wpis sądowy od skargi i ewentualnych innych kosztów sądowych, jak np. opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku ([...]), czy wpis sądowy od skargi kasacyjnej ([...]), jak i kosztów zastępstwa procesowego. Ze złożonych przez skarżącą oświadczeń wynika, że wobec skarżącej ogłoszono upadłość, skarżąca jest emerytką, otrzymuje z tego tytułu [...] netto, gdyż część emerytury stanowi przedmiot zajęć syndyka, skarżąca pozostaje w związku małżeńskim, nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z małżonkiem, pozostaje z nim w rozdzielności majątkowej małżeńskiej oraz w separacji faktycznej, każde z małżonków pokrywa wszelkie koszty związane ze swoim utrzymaniem we własnym zakresie, rachunki związane z utrzymaniem domu, w którym mieszka skarżąca pokrywa w połowie jej mąż, a w połowie córka. Z oświadczeń skarżącej wynika, że osoby te są jedynymi współwłaścicielami tej nieruchomości, przy czym [...] udziału w tej nieruchomości skarżąca darowała córce w [...]. Skarżąca mimo wezwania nie podała w jakiej wysokości małżonek uzyskuje dochody, w jakiej wysokości ponosi koszty swojego utrzymania, czy poza [...] udziału w domu, w którym mieszka skarżąca, posiada inne nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł. Mimo wezwania skarżąca nie złożyła zeznań rocznych podatkowych za [...] małżonka, nie wyjaśniła czy mąż zeznania roczne podatkowe sporządził i złożył w Urzędzie Skarbowym, nie złożyła wyciągów z jego rachunków bankowych, nie wyjaśniła czy małżonek rachunki bankowe posiada. W tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonek ma obowiązek udzielenia pomocy małżonce w zakresie prowadzenia przez nią procesów sądowych. Natomiast fakt, że małżonkowie nie pozostają we wspólności majątkowej małżeńskiej, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to mąż nie może pomóc swojej żonie w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie czy małżonek posiada dochody i majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa małżonka wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawczyni. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Ponadto wskazać należy, że wnioskodawczyni w [...] darowała swojej córce [...] udziału w nieruchomości, w której mieszka skarżąca i jej mąż. Wnioskodawczyni nie przedłożyła odpisu umowy darowizny, nie wyjaśniła również w jakiej wysokości i z jakiego tytułu córka uzyskuje miesięczne dochody. W tym miejscu zauważyć należy, że w sytuacji, gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania we własnym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 08.04.2008 r. o sygn. akt I FZ 96/08, z dnia 10.04.2008 r. o sygn. akt I FZ 142/08, z dnia 01.07.2008 r. o sygn. akt I OZ 439/08, z dnia 28.11.2011 r. o sygn. akt II FZ 682/11, z dnia 26.11.2014 r. o sygn. akt II FZ 1501/14, z dnia 09.07.2015 r. o sygn. akt I FZ 243/15, publ. w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nadto art. 897 zd. 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r., poz. 459 ze zm.) stanowi, że jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Argument ten wzmacniają także reguły wynikające z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące obowiązku wzajemnego wspierania się dzieci i rodziców. Dlatego, żeby stwierdzić czy córka wnioskodawczyni jest w stanie w niniejszej sprawie pomóc skarżącej w ponoszeniu kosztów postępowania ustalić należało jaka jest sytuacja finansowa, materialna i rodzinna córki i czy jest ona w stanie partycypować w ponoszeniu tych kosztów, czy to w całości, czy w części. W tym celu wezwano skarżącą do podania jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa córki, której darowała [...] udziału w nieruchomości, z jakiego tytułu i w jakiej wysokości córka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada m.in. oszczędności, papiery wartościowe, inne prawa majątkowe, wierzytelności, czy pozostaje z innymi osobami we wspólnym gospodarstwie domowym, czy osoby te uzyskują dochody, w jakiej wysokości córka ponosi koszty miesięcznego utrzymania. Wskazać należy zatem, że nieodpłatne uzyskanie od wnioskodawczyni składnika majątkowego, uprawnia do stwierdzenia, że córka powinna wspomóc wnioskodawczynię w poniesieniu kosztów niniejszego postępowania, w ramach oczywiście swoich możliwości, które pomimo wezwania pozostają nieznane, gdyż wnioskodawczyni mimo wezwania nie wyjaśniła w jakiej wysokości córka uzyskuje miesięczne dochody, z jakiego tytułu, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, i to niezależnie od faktu czy prowadzi z wnioskodawczynią, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe. Jak wskazano wyżej obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy to w całości, czy w części, jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie, pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a., wnioskodawczyni nie wyjaśniła zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ ma również sytuacja finansowa i majątkowa jej męża i córki, której darowała swój majątek. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawczyni. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa skarżącej nie pozwala na pokrycie kosztów postępowania. W tych okolicznościach wniosek o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na wnioskodawczyni ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez nią wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania czy to w całości, czy w części, obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Niemożliwe zatem okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja skarżącej nie pozwala na pokrycie kosztów postępowania. W tych okolicznościach należało odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowiono, jak w sentencji.