I SA/Po 360/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Nikodem po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2017r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu C. D. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 maja 2017r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi C. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia [...]. starszy referendarz sądowy odmówił C. D. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że na podstawie wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz uzyskanych informacji ustalono, że skarżący pozostaje w związku małżeńskim, pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska. Wnioskodawca otrzymywał zasiłek chorobowy w wysokości [...],- zł, przy czym mimo wezwania nie wyjaśnił, od kiedy pozostawał na zasiłku chorobowym. Wnioskodawca podał, że ponosi koszty mieszkalne w wysokości [...],- zł, z tytułu leczenia na lekarstwa przeznacza [...],- zł. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił, do kogo należy dom, w którym mieszka, czy najmuje mieszkanie. Skarżący nie podał kosztów swojego utrzymania z rozbiciem na poszczególne wydatki. Z oświadczeń skarżącego wynika, że wnioskodawca nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Z przedłożonego wypisu z aktu notarialnego Rep. A nr [...] wynika, że w dniu [...] r. skarżący i jego żona ustanowili w swoim małżeństwie rozdzielność majątkową małżeńską. Z przedłożonego przez skarżącego wyciągu z rachunku bankowego prowadzonego przez SGB wynika, że saldo początkowe wynosi [...], saldo końcowe [...],- zł, limit kredytowy wynosi [...],- zł, na rachunku tym w okresie od [...] do [...] r. przeprowadzono 6 operacji uznaniowych na kwotę [...]zł i 27 operacji obciążeniowych na kwotę [...]zł, na rachunek ten wpłynęły środki w dniu [...] r. od S. D. w wysokości [...],- zł tytułem wpłata, w dniu 02.212.2016 r. od R. D. w wysokości [...],- zł tytułem wpłata, w dniu 29.12.206 r. od S. D. w wysokości [...],- zł tytułem wpłata, w dniu [...] r. od S. D. w wysokości [...],- zł tytułem wpłata, w dniu [...] r. od S. D. w wysokości [...] zł tytułem wpłata, w dniu [...] r. od R. D. w wysokości [...],- zł tytułem wpłata. Z załączonych przez skarżącego zeznań podatkowych wynika, że w 2015 r. dochód skarżącego wyniósł [...] zł, a w 2016 r. poniósł stratę [...] zł. Skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy podał, że został zmuszony do zlikwidowania działalności gospodarczej, mimo wezwania nie przedłożył odpisów dokumentów o zlikwidowaniu prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił też, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, nie podał, czy posiada lub użytkuje pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił, czy pozostaje z żoną w separacji sądowej, przedłożył jedynie odpis umowy majątkowej małżeńskiej. Wnioskodawca w sytuacji gdy nie pozostaje z żoną w separacji sądowej został zobowiązany do wyjaśnienia, jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, jednak powyższych informacji nie udzielił. W ocenie referendarza sądowego, biorąc pod uwagę złożone oświadczenia i dokumenty, skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Pomimo wezwania, strona skarżąca nie wyjaśniła swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ ma również sytuacja majątkowa i finansowa żony wnioskodawcy. Nie przedłożył także żadnych dokumentów źródłowych w powyższym zakresie. Zasadne jest natomiast ustalenie, w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka skarżącego uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. W tym kontekście stwierdzono, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy musi skutkować odmową przyznania tego prawa. W ocenie starszego referendarza sądowego przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne tylko wtedy, jeżeli strona przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące swojej sytuacji materialnej i finansowej. Pismem z dnia [...] r. strona skarżąca złożyła sprzeciw, wyjaśniając, że dom w którym zamieszkuje należy do dzieci, tj. R. D. i syna D. D.. Skarżący wraz z małżonką darował nieruchomości dzieciom (załączył odpisy umów darowizn). Skarżący i jego małżonka nie posiadają żadnych nieruchomości, nie posiadają oszczędności, papierów wartościowych, lokat bankowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości pow. 5 tys. zł, pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Żona skarżącego nie pełni funkcji członka zarządu, prokurenta ani członka rady nadzorczej. Żona skarżącego prowadzi działalność gospodarczą. Pomiędzy małżonkami nie został dokonany podział majątku. Strona wskazała, że nie ponosi kosztów utrzymania. Ponosi koszty leczenia, zakupu lekarstw w kwocie [...]zł oraz inne koszty [...] zł. Wnioskodawca obciążony jest kredytem obrotowy [...] zł oraz długoletnimi kredytami zaciągniętymi na działalność firmy zabezpieczonymi hipoteką. Skarżący ponadto wyjaśnił, że operacje na rachunkach dokonywane przez córki tj. R. D. i S. D. dokonywane były na rzecz odsetek od kredytów. W dniu [...]. do Sądu wpłynęło pismo strony skarżącej, w którym oświadczył, że przebywa na zasiłku chorobowym od września 2015r. i jest pod stałą opieką lekarską. Wyjaśnił, że inne koszty w kwocie [...]zł przeznacza na potrzeby osobiste (żywność, środki higieny osobistej, środki czystości, zabiegi rehabilitacyjne). Natomiast długoletnie kredyty zaciągnięte były w 2005r. na inwestycje w kwocie [...]zł na okres 20 lat - rata w kwocie [...]zł. Na dzień dzisiejszy rat kredytowych nie spłaca. Skarżący nie pozostaje z żoną w separacji sądowej. Małżonka choruje od wielu lat i obecnie przebywa na ciągłym zwolnieniu lekarskim. Mieszka u dzieci i nie ponosi kosztów utrzymania mieszkania. Zasiłek chorobowy w kwocie [...]zł wystarcza na lekarstwa, żywność, środki higieny osobistej i zabiegi lecznicze. Poza zasiłkiem chorobowym nie uzyskuje innych dochodów. Dochody z działalności wystarczają na pokrycie bieżących potrzeb firmy i zaspokojeniu roszczeń pracowniczych. Nie osiąga żadnych zysków. Skarżący poza zasiłkiem nie posiada innych dochodów, nie pełni funkcji członka zarządu ani prokurenta ani członka rady nadzorczej, nie ma zawartych żadnych umów (zleceń, o dzieło, o pracę). Od miesiąca lipca do miesiąca grudnia 2016r. firma nie funkcjonowała, a na dzień dzisiejszy została wykreślona z rejestru przedsiębiorców. W 2016r. skarżący nie zatrudniał pracowników. Środki trwałe które posiadał tj. rusztowanie, drobny sprzęt budowlany (młoty, drabiny, pędzle) zostały sprzedane w 2015r. za kwotę [...]zł. Budynek stacji paliw za kwotę [...]zł. Środki transportowe tj. samochód osobowy ([...] zł), naczepa ([...] zł), wywrotka ([...] zł), ciągnik samochodowy ([...] zł). Dochody uzyskane ze sprzedaży środków trwałych pokryły zobowiązania wobec banków, urzędów i wierzycieli. Aktualne zadłużenie skarżącego to kwota [...]zł. Do pisma strona skarżąca załączyła wyciągi bankowe żony oraz potwierdzenie wykreślenia z CEIDG. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. - Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), dalej "p.p.s.a." rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [tak: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 – komentarz do art. 260 p.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis]. W przedmiotowej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów osobie fizycznej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy, na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych, jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Należy ponadto wskazać, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. W orzecznictwie przyjmuje się, iż dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [tak: postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. W związku z powyższym nie można ograniczyć się do sytuacji majątkowej i dochodów samego wnioskodawcy. Sąd podkreśla, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). W związku z powyższym sytuacja majątkowa strony skarżącej, uwzględniając wartość przekazanych przez nią w 2015r. dzieciom darowizn winna być rozpoznana przez pryzmat możliwości udzielenia jej pomocy przez obdarowane dzieci. Z orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego jednoznacznie wynika, iż w sytuacji, gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania we własnym zakresie. Nie budzi najmniejszych wątpliwości Sądu, że taka właśnie sytuacja ma miejsce w rozpoznawanej sprawie. Należy się również odwołać do normy z art. 897 zd. 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.) i wynikającego z niej obowiązku obdarowanego, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczenia darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Z powołanego przepisu wynika zatem niezbicie, że na gruncie badanej sprawy w pełni uzasadnione jest odwoływanie się do sytuacji materialnej, finansowej dzieci wnioskodawcy. W tym miejscu Sąd zauważa, że z treści wniesionego sprzeciwu wynika, że ich sytuacja jest dobra, skoro spłacają oni odsetki od kredytów zaciągniętych przez skarżącego. Należy podkreślić, że spłata kredytu nie jest wydatkiem, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia NSA z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, z dnia 15 czerwca 2012 r., sygn. akt I FZ 189/12, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest również pogląd, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 22 grudnia 2009 r. o sygn. akt II OZ 1142/09, z dnia 28 września 2011 r. o sygn. akt I FZ 196/11 oraz z dnia 27 listopada 2013 r. o sygn. akt I FZ 434/13). Zatem rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. Do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r. o sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r. o sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15). Stanowisko to znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie, w którym podnosi się, iż przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04). Powyższe twierdzenia pozwalają więc na analizę sytuacji finansowej żony skarżącego. Po pierwsze należy wskazać, że z przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynika, że żona skarżącego prowadzić działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochody. Ponadto z załączonych wyciągów z rachunku bankowego prowadzonego w [...] wynika, że T. D. z tego rachunku nie uiszczała żadnych opłat związanych z miesięcznym utrzymaniem, które wskazał w piśmie z dnia [...]. skarżący ( lekarstwa, żywność, środki higieny osobistej i zabiegi lecznicze). Natomiast systematycznie dokonuje na powyższy rachunek przelewem wewnętrznym wpłat środków pieniężnych z rachunku bankowego, którego skarżący nie przedłożył. Tylko w miesiącu maju T. D. przelała środki na kwotę [...]zł. W dniu składania wniosku o przyznanie prawa pomocy żona skarżącego dokonała przelewów na kwotę [...]zł, co w ocenie Sądu wskazuje, że poza dochodami z działalności gospodarczej oraz zasiłkiem chorobowym musi posiadać dodatkowe źródło dochodu lub też oszczędności. Biorąc pod uwagę powyższe należy wskazać, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. W rozpatrywanej sprawie, zdaniem Sądu, skarżący nie uprawdopodobnił w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając powołane wyżej okoliczności negatywnie ocenić należy próbę przeniesienia na Skarb Państwa kosztów związanych z postępowaniem sądowym, bowiem możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.