I SA/Po 872/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi G. R. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie zaliczenia nadpłaty z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2013 r. na poczet zaległości za 2009 r.; postanawia oddalić wniosek. Pismem z dnia [...] marca 2015 r. skarżąca wniosła skargę na wymienione w rubrum niniejszego orzeczenia postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. Z uwagi na uchybienie terminu do wniesienia skargi postanowieniem tutejszego Sądu z dnia 07 lipca 2015 r. o sygn. akt I SA/Po 872/15 odrzucono skargę. Pismem z dnia [...] sierpnia 2015 r. skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 01 września 2015 r. wezwano skarżącą do wypełnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pismem nadanym w dniu [...] września 2015 r. skarżąca złożyła sporządzony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając swój wniosek skarżąca podała, że jest osobą o niskim statusie majątkowym i otrzymuje najniższe wynagrodzenie. Wnioskodawczyni oświadczyła przy tym, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, dzierżawi ogródek działkowy, nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, posiada samochód osobowy marki X. rok produkcji – [...]. Skarżąca podała, że z tytułu umowy o pracę uzyskuje dochód netto w wysokości [...] zł. Wnioskodawczyni podała, że ponosi koszty miesięcznego utrzymania w kwocie [...] zł oraz dodatkowo [...] zł rocznie tytułem opłat za węgiel oraz [...] zł rocznie z tytułu ubezpieczenia samochodu. Pismem z dnia [...] października 2015 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez udzielenie odpowiedzi na postawione w omawianym piśmie pytania. Odpowiadając na wezwanie wnioskodawczyni wyjaśniła, że nie posiada udziałów w spółkach, nie uzyskuje z tego tytułu dochodów. Samochód, który posiada ma wartość rynkową ok. [...] zł. Skarżąca oświadczyła również, że poza deklarowanymi dochodami nie uzyskuje innych dochodów, zamieszkując na działce będącej własnością Urzędu Miasta i Gminy S. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że pozostaje w związku małżeńskim, jednak nie posiada informacji o stanie majątkowym męża. Skarżąca przedłożyła ponadto kserokopię zeznań podatkowych, z których wynika, że w 2013 r. z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskała dochód w wysokości [...] zł, w 2014 r. wnioskodawczyni uzyskała natomiast łączny dochód w kwocie [...] zł. Skarżąca przedłożyła ponadto umowę ustanawiającą rozdzielność majątkową z dnia [...] sierpnia 2011 r., a także umowę częściowego podziału majątku wspólnego z tego samego dnia, z której to wynika, że skarżąca nabyła w całości spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego oraz na wyłączną własność samochód osobowy marki X., rok produkcji – [...], małżonek skarżącej nabył natomiast w całości przedsiębiorstwo prowadzone pod firmą – Y. z siedzibą w S. Z umowy o pracę skarżącej wynika, że wnioskodawczyni uzyskuje miesięczne wynagrodzenie w kwocie [...] zł brutto. Z przedłożonych przez skarżącą wyciągów wynika, że na rachunek skarżącej wpływają środki pieniężne tytułem świadczenia opiekuńczego w wysokości [...] zł oraz wynagrodzenie za pracę w wysokości [...] zł. Po rozpoznaniu wniosku skarżącej postanowieniem z dnia 17 listopada 2015 r. sygn. akt I SA/Po 872/15 referendarz sądowy tutejszego Sądu oddalił wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu omawianego postanowienia stwierdzono, że wnioskodawczyni nie wykazała przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Podkreślono przy tym, że pomimo wezwania wnioskodawczyni nie złożyła zeznań rocznych podatkowych męża za 2013 i 2014 r., nie wyjaśniając nawet czy zeznanie te zostały przez małżonka złożone, nie podała również w jakiej wysokości i z jakiego tytułu mąż uzyskuje miesięczne dochody, nie przedłożono również wyciągów z rachunków i lokat bankowych należących do męża za ostatnie trzy miesiące, nie wyjaśniono również czy małżonek w ogóle posiada rachunki bankowe, nie podano ponadto czy mąż posiada nieruchomości, oszczędności, przedmioty wartościowe, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu lub prokurenta w spółkach, oraz czy uzyskuje dodatkowe dochody. Podkreślono przy tym, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Przez wzajemną pomoc należy przy tym rozumień nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, w związku z czym małżonek ma obowiązek udzielania pomocy małżonce w zakresie prowadzenia przez nią procesów sądowych. Odpis wyżej wskazanego postanowienia referendarza sądowego doręczono skarżącej w dniu [...] grudnia 2015 r. (k. [...] akt sądowych), pismem nadanym w dniu [...] grudnia 2015 r. skarżąca wniosła sprzeciw od wskazanego powyżej postanowienia. W omawianym piśmie skarżąca wyjaśniła, że jej mąż W. R. jest chory psychicznie, wobec czego złożone przez niego deklaracje podatkowe nie powinny obciążać osoby, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej. Wnioskodawczyni podkreśliła przy tym, że jej małżonek posiada orzeczenie biegłego wykluczające uczestnictwo w postępowaniu sądowy w jakimkolwiek charakterze. Zastrzeżono przy tym, że trwanie związku małżeńskiego podyktowane jest względami humanitarnymi wynikającymi ze stanu zdrowia małżonka. Skarżąca wyjaśniła przy tym, że jej sytuacja finansowa wyklucza poniesienie kosztów ustanowienia pełnomocnika, jednocześnie wyjaśniono, że sytuacja wnioskodawczyni ulega systematycznemu pogorszeniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. dalej w skrócie – "p.p.s.a.") w brzmieniu znajdującym zastosowanie w sprawie – w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika, że zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy skutkuje tym, że Sąd rozpoznaje ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów osobie fizycznej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu, należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy ponadto wskazać, że skarżący wszczynając spór na drodze sądowej powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. W orzecznictwie przyjmuje się, iż dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [tak: postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. W ocenie sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, skarżąca nie wykazała, że w jej sytuacji zachodzą przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Skarżąca nie wykazała bowiem, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać w tym miejscu należy, że stosownie do postanowień art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W kontekście przytoczonego przepisu należy wskazać, że Sąd kierując wezwanie do strony postępowania przed sądem jest uprawniony do żądania przedłożenia od wnioskodawcy informacji dotyczących także innych w osób w zakresie w jakim informacje te są konieczne dla ustalenia czy w sprawie zachodzą przesłanki udzielenia prawa pomocy. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że osoba, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności [tak: postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2013 r., sygn. akt I OZ 86/13, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od istniejącego między małżonkami ustroju majątkowego, istotny jest także stan majątkowy i możliwości płatnicze małżonka osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy [tak: postanowienie NSA z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 92/13, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. W przypadku natomiast, gdy Sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. [tak: postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2014 r. sygn. akt II GZ 393/14, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy należy podkreślić, że skarżąca odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego z dnia [...] października 2015 r. nie udzieliła odpowiedzi na wszystkie z postawionych w nim pytań. Skarżąca odpowiadając na wezwanie nie przedłożyła jakichkolwiek informacji odnośnie sytuacji majątkowej i finansowej swojego męża. Wnioskodawczyni uchyliła się przy tym od przedłożenia zeznań podatkowych męża za 2013 i 2014 r., oraz wykazania wielkości miesięcznych dochodów małżonka. Skarżąca nie wyjaśniła również czy jej małżonek posiada rachunki bankowe, nieruchomości, oszczędności, przedmioty wartościowe, pojazdy mechaniczne, udziały w spółkach prawa handlowego oraz czy pełni funkcje członka zarządu lub prokurenta w tego rodzaju spółkach. Braki w tym zakresie nabierają szczególnego znaczenia biorąc pod uwagę fakt, że stosownie do postanowień art. art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, zwalniającej małżonka z obowiązku wzajemnej pomocy [por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 395/11; postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl]. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że wysokość osiąganych przez męża wnioskodawczyni dochodów, a także jego szeroko pojęta sytuacja majątkowa i finansowa wywiera wpływ na ocenę możliwości płatniczych samej skarżącej. W ocenie Sądu, dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez oboje małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę spełnienia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Nieujawnienie przy tym przez skarżącą informacji dotyczących sytuacji majątkowej męża nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawczyni pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest się w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [por. postanowienie NSA z dnia 02 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.