I SA/Po 938/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 05 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku PD o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi PD na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia 2007 r. do grudnia 2007 r. postanawia: oddalić wniosek. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia [...] oddalił skargę PD na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia 2007 r. do grudnia 2007 r. Skarżący, reprezentowany przez radcę prawnego, pismem z dnia [...] wniósł skargę kasacyjną od w.w wyroku. Równocześnie złożył sporządzony w dniu [...] na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podniósł, że z uwagi na trudną sytuację finansową i majątkową, w której znalazł się w sposób niezawiniony, nie jest w stanie ponieść opłaty sądowej. Wnioskodawca wskazał, że aktualnie nie prowadzi firmy, gdyż na jego wniosek została wykreślona z ewidencji działalności gospodarczej w dniu [...]. Skarżący podał, że w dniu [...] zawarł z żoną umowę o rozdzielności majątkowej małżeńskiej, wobec czego, jak wyjaśnił, dochody żony aktualnie nie łączą się z jego dochodami. Wnioskodawca podał, że od [...] lat jest w separacji faktycznej z żoną, od której wyprowadził się i aktualnie mieszka z bratem MD, pozostając na jego utrzymaniu. Skarżący oświadczył, że nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Wnioskodawca podał, że nie prowadzi gospodarstwa domowego, na zasadzie grzeczności pomaga i utrzymuje go czasowo brat MD. Z załączonego przez skarżącego do wniosku o przyznanie prawa pomocy pisma wynika, że nie uczestniczy w kosztach utrzymania domu brata, w którym mieszka, jednak zobowiązał się wobec brata, że ponoszone przez niego w chwili obecnej koszty utrzymania skarżącego na poziomie zaspokajania najpotrzebniejszych i najbardziej podstawowych potrzeb pokryje po uzyskaniu pracy i stabilności finansowej. Skarżący podał, że ma [...] małoletnich dzieci, które mieszkają z matką. Wnioskodawca oświadczył, że nie uczestniczy w ich kosztach utrzymania. Skarżący wskazał, że mimo starań nie może podjąć zatrudnienia, nie ma też prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Wnioskodawca oświadczył, że okazjonalnie w utrzymaniu pomaga mu również matka, jednak i ona nie posiada środków finansowych, które mogłaby pożyczyć na uiszczenie opłaty sądowej. Skarżący podał, że z uwagi na okoliczność, że nie ma pracy, nie ma również możliwości zaciągnięcia pożyczki. Wnioskodawca oświadczył, że w [...] sprawach o sygnaturach [...] w dniu [...] uregulował za pożyczone pieniądze opłaty sądowe od skarg w kwocie [...], nadto w sprawie o sygn. akt [...] w dniu [...] zapłacił za pożyczone pieniądze wpis sądowy od skargi w kwocie [...]. Skarżący podał, że z uwagi na brak od dłuższego czasu pracy nie miał możliwości odłożenia jakichkolwiek oszczędności na potrzeby opłat od ewentualnych skarg kasacyjnych. Co do przychodu wykazanego w zeznaniu rocznym podatkowym za [...] w wysokości [...] wyjaśnił, że jest to przychód dzieci, t.j. czynsz dzierżawny wpłacany co miesiąc przez spółkę, która dzierżawi nieruchomości będące własnością dzieci. Skarżący załączył umowę dzierżawy nieruchomości oraz postanowienie Sądu Rejonowego z dnia [...] sygn. akt [...] o ustanowieniu kuratora dla małoletnich i zezwolenie na dokonanie czynności. Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi podał, że brat MD mieszka z żoną i z [...] synem. Prowadzi on gospodarstwo rolne, jest komandytariuszem w spółce A, zaś małżonka brata prowadzi małą gastronomię. Wnioskodawca nie wie jakie dochody osiąga brat i jego żona, gdyż nie udzielili jemu takiej informacji, ponadto odmówili skarżącemu przekazania swoich wyciągów z rachunków bankowych. Skarżący podał, że brat i jego rodzina udzielają jemu głównie wsparcia rzeczowego, pozwalają mieszkać w ich domu, żywią go. Matka skarżącego otrzymuje emeryturę w wysokości [...], nie mieszka z wnioskodawcą, zajmuje z konkubentem osobne mieszkanie. Skarżący oświadczył, że pozostaje z żoną w separacji faktycznej, małżonka mieszka z rodzicami i dziećmi. Małżonka utrzymuje się z uczestnictwa w spółce A, w której jest komplementariuszem. Wnioskodawca podał, że w [...] z tytułu prac dorywczych (rąbanie drewna, pomoc na budowie) uzyskał dochód w wysokości ok. [...]. Skarżący wskazał, że jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy. Podał, że nie korzysta z pomocy opieki społecznej, korzysta natomiast z pomocy rodziny. Wyjaśnił, że jego miesięczny koszt utrzymania wynosi ok. [...]. Wnioskodawca nie wie w jakiej wysokości brat i jego rodzina ponoszą koszty swojego utrzymania, natomiast koszty utrzymania żony i dzieci określił na poziomie ok. [...]. Skarżący oświadczył, że nie posiada samochodu oraz żadnych wartościowych rzeczy. Samochody użytkowane przez brata i żonę skarżącego należą do spółki komandytowej, w której są wspólnikami. Wnioskodawca i jego żona nie posiadają nieruchomości. Brat posiada gospodarstwo rolne. Skarżący wyjaśnił, że pomoc udzielana przez brata to głównie pomoc rzeczowa. Wnioskodawca oświadczył, że dniu [...] żona udzieliła mu pożyczki w kwocie [...], w dniu [...] w kwocie [...] na uiszczenie kosztów sądowych, brakującą kwotę w wysokości [...] wnioskodawca pożyczył wówczas od matki. W dniu [...] wnioskodawca pożyczył od matki kwotę [...]. Skarżący wyjaśnił, że prowadził działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży paliw ciekłych. Małżonka obecnie również nie prowadzi działalności gospodarczej, jest natomiast wspólnikiem (komplementariuszem) w spółce zajmującej się obrotem paliwami. Spółka funkcjonuje od [...], zaś w dniu [...] żona zaprzestała działalności gospodarczej prowadzonej indywidualnie. Małżonka nie posiada samochodów, które wcześniej stanowiły własność wnioskodawcy. Spółka A posiada [...] pojazdy, które wcześniej były własnością żony skarżącego i zostały sprzedane do spółki w dniu [...]. Dzieci wnioskodawcy nabyły nieruchomość od dziadków – teściów skarżącego, tytułem darowizny w dniu [...]. Nieruchomość ta nigdy nie stanowiła własności skarżącego i jego żony. Do wniosku załączył zaświadczenie Starosty z dnia [...], z którego wynika, że jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy od dnia [...] i nie posiada prawa do zasiłku, aktu notarialnego z dnia [...] o wyłączeniu ustroju ustawowej wspólności majątkowej i ustanowieniu rozdzielności majątkowej, sporządzonej w formie aktu notarialnego z dnia [...] umowy darowizny nieruchomości. Na wezwanie z dnia [...] skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że udzielone przez jego żonę i matkę pożyczki, z uwagi na stosunki osobiste wnioskodawcy z w.w osobami, nie zostały potwierdzone pisemnymi umowami i nie zostały zgłoszone do Urzędu Skarbowego. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako P.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z I OZ 468/11 z 06.07.2011r., I OZ 466/11 z 06.07.2011r., II OZ 504/11 z 28.06.2011r. publ. na str. internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona musi wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 P 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie strony skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04). Biorąc pod uwagę powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie referendarza sądowego rozpoznającego wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy treść złożonych bowiem przez niego oświadczeń na urzędowym formularzu, uzupełnionych poprzez udzielenie dodatkowych informacji i dokumentów, jest niewystarczająca do obiektywnej oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Złożone bowiem przez skarżącego oświadczenie jest niepełne, przez co nie pozwala dokonać właściwej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. Brak udzielenia w pełnym zakresie odpowiedzi na wezwanie z dnia [...] uniemożliwia dokonanie pełnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych i ewentualnego zwolnienia go od obowiązku ich ponoszenia. Z oświadczeń skarżącego wynika, że prowadził działalność gospodarczą, którą zlikwidował. Wnioskodawca pozostaje w związku małżeńskim, przy czym od [...] małżonkowie pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Skarżący podał, że pozostają również w separacji faktycznej. Małżonka razem z dziećmi i rodzicami mieszka w domu, który jej rodzice podarowali wnukom. Skarżący podał, że nie mieszka z żoną, mieszka natomiast u brata, który udziela jemu przede wszystkim pomocy rzeczowej. Z udzielonych przez skarżącego informacji wynika, że brat prowadzi gospodarstwo rolne i pozostaje wspólnikiem spółki komandytowej, w której udziały ma również żona wnioskodawcy. Brat skarżącego jest komandytariuszem w w.w spółce, natomiast żona skarżącego komplementariuszem. Spółka zajmuje się obrotem paliwami ciekłymi. Wnioskodawca - mimo wezwania - nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu jego żona uzyskuje miesięczne dochody. Nie przedłożył wyciągów z kont bankowych, lokat bankowych i rachunków bankowych żony, nie podał nawet czy takie konta, lokaty i rachunki bankowe posiada. Nie wyjaśnił również czy jego żona poza dochodami z tytułu udziału w spółce komandytowej uzyskuje jakieś inne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości. Skarżący określił koszty miesięcznego utrzymania żony i dzieci na poziomie ok. [...], przy czym nie podał w jakiej wysokości ponoszą koszty wyżywienia, opłat m.in. za energię elektryczną, wodę, gaz i w jakiej wysokości ponoszą pozostałe koszty. Wnioskodawca podał, że jego żona nie posiada żadnych nieruchomości, nie posiada również samochodów, gdyż sprzedała je do spółki, w której jest wspólnikiem i obecnie użytkuje te samochody. Skarżący wskazał, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej i że nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Zauważyć jednak należy, że w świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa odnosi się - jak sama nazwa wskazuje - do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy zatem kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por. postanowienia NSA z 2 marca 2009 r., I FZ 31/09; z 2 września 2009 r., I FZ 199/09; z 17 lutego 2010 r., II FZ 21/10, publikowane na str. internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Rozdzielność majątkowa tym samym nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. Zgodnie bowiem z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, żona ma obowiązek udzielenia pomocy mężowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1967r., sygn. akt I CZ 37/67, Lex nr 6155). W świetle ugruntowanego już stanowiska sądów administracyjnych fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego i pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z 15 listopada 2012r., sygn. akt II FZ 900/12, postanowienie NSA z 2 grudnia 2011r., sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z 3 listopada 2011r. sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z 28 września 2011r. sygn. akt I FZ 196/11 publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że wysokość osiąganych przez żonę skarżącego dochodów oraz jej sytuacja majątkowa i finansowa wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Zatem nieujawnienie przez skarżącego sytuacji majątkowej i finansowej żony nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 2 września 2009r. sygn. akt I FZ 199/09 publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Na uwagę zasługuje również okoliczność, że skarżący, mimo wezwania, nie przedłożył orzeczenia lub umowy dotyczącej podziału majątku wspólnego między nim i jego żoną, nie wyjaśnił także, czy podział majątku wspólnego miał miejsce. Ponadto zauważyć należy, że małżonka skarżącego, już po zawarciu przez nich umowy majątkowej, udzieliła skarżącemu pożyczki w dniu [...] w kwocie [...] i w dniu [...] w kwocie [...]. Z oświadczeń skarżącego wynika, że umowy pożyczki z uwagi na stosunki osobiste łączące go z małżonką, nie zostały zawarte w formie pisemnej i nie zostały zgłoszone do Urzędu Skarbowego. Zauważyć również należy, że skarżący twierdzi, iż pozostaje bez pracy i że poszukuje pracy. W [...] wnioskodawca – jak oświadczył - uzyskał dochody jedynie z tytułu prac dorywczych. Z oświadczenia skarżącego nie wynika jednak, czy w [...] i w latach wcześniejszych był zarejestrowany w Urzędzie Pracy. Ze złożonych przez skarżącego dokumentów wynika natomiast, że dopiero w dniu [...], t.j. już po doręczeniu wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, które miało miejsce w dniu [...] [por. potwierdzenie odbioru – karta nr [...] akt sądowych], wnioskodawca zarejestrował się w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Wskazać także należy, że skarżący nie załączył wyciągów ze swoich rachunków bankowych, nie podał również czy takie rachunki bankowe posiada. Jak już wcześniej wskazano obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Wezwania z dnia [...] i z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy zmierzały do umożliwienia skarżącemu należytego wyjaśnienia i udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy i wobec tego do rozwiania wszelkich wątpliwości, co do jego aktualnej sytuacji finansowej i możliwości płatniczych. Zaznaczyć należy, że zakres żądanych dokumentów i informacji miał istotne znaczenie dla oceny zasadności złożonego wniosku. Mając natomiast na względzie, że skarżący w sposób wybiórczy potraktował skierowane do niego wezwanie poprzez przedstawienie jedynie informacji i dokumentów mogących świadczyć o jego złej sytuacji materialnej i finansowej, stwierdzić należy, że wnioskodawca takim działaniem uniemożliwił dokonanie pełnej i rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych i ewentualnego zwolnienia go od ich ponoszenia. Zatem złożone przez skarżącego oświadczenia są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, finansowej i możliwości płatniczych. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. post. NSA z dnia 5 września 2005r. sygn. akt II FZ 418/05, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro wnioskodawca, pomimo wezwania, nie dostarczył żądanych dokumentów i nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny stanu majątkowo-finansowego strony, a zatem wniosek należało oddalić. Na wnioskodawcy ciążył bowiem obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Należy także podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.