I SA/Sz 550/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Bolesław Stachura po rozpoznaniu w dniu 28 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu "P." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 6 września 2016 r. o sygn. akt I SA/Sz 550/16 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Sz. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego za maj i czerwiec 2014 r. p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżąca "P." Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B. w dniu 5 lipca 2016 r. złożyła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu, który uzupełniła w dniu 3 sierpnia 2016 r. We wniosku Spółka podała, że prowadzi działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży detalicznej części i akcesoriów samochodowych, sprzedaży hurtowej paliw i produktów pochodnych, sprzedaży detalicznej paliw do pojazdów silnikowych na stacjach paliw, sprzedaży detalicznej pozostałych nowych wyrobów prowadzonej w wyspecjalizowanych sklepach. W uzasadnieniu wniosku Spółka podniosła argumenty dotyczące zasadności jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Sz. W oświadczeniu o majątku i dochodach wpisała, że kapitał zakładowy Spółki wynosi [...] zł, wartość środków trwałych [...] zł, strata za ostatni rok obrotowy [...] zł. Skarżąca nie wykazała posiadania żadnego rachunku bankowego. Wykonując wezwanie referendarza sądowego z dnia 4 sierpnia 2016 r. do nadesłania dodatkowych dokumentów, obrazujących sytuację finansową, Spółka nadesłała: 1. oświadczenie Prezesa Zarządu, że w 2016 r. Spółka ma zawieszoną działalność gospodarczą (wg KRS od 10.04.2015 r.) i nie wykazuje żadnych zapisów na prowadzonych kontach oraz nie składała deklaracji; 2. bilans Spółki za 2015 r. (aktywa trwałe [...] zł, aktywa obrotowe [...] zł, należności [...] zł, środki pieniężne w kasie i na rachunkach [...] zł, zobowiązania krótkoterminowe [...] zł, straty z lat ubiegłych [...] zł); 3. rachunek zysków i strat za 2015 r. (przychody [...] zł, strata [...] zł); 4. Uchwała zgromadzenia zarządu z dnia [...] r. nr [...] o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego Spółki; 5. sprawozdanie Zarządu z działalności za rok obrotowy od 01.01.2015 r. do 31.12.2015 r. oraz informację dodatkową do bilansu oraz rachunku zysków i strat za rok 2015; 6. zaświadczenie Banku [...] z [....] r. o zamknięciu trzech rachunków bankowych Spółki "P." w dniu 26.07.2013 r.; 7. kopię CIT-8 Spółki za 2015 r. (przychody [...] zł, strata [...] zł). Postanowieniem z 6 września 2016 r. referendarz sądowy odmówił Spółce przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości i ustanowienie adwokata z urzędu. Postanowienie doręczono skarżącej w dniu 8 września 2016 r. W sprzeciwie z 15 września 2016 r. (data nadania na poczcie) Skarżąca wniosła o zmianę postanowienia referendarza sądowego w całości poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od opłat sądowych w całości i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. W uzasadnieniu sprzeciwu podano, że P. Sp. z o.o. jest jednoosobową spółką i nie posiada żadnych wspólników, którzy mogliby wspomóc finansowo pokrycie kosztów sądowych w wysokości [...] zł. Spółka od momentu zawieszenia działalności w kwietniu 2014 r. (wg KRS kwiecień 2015 r.) nie prowadziła żadnych transakcji finansowych. Konta Spółki zostały zamknięte w 2013 r. i nie posiada żadnych środków finansowych. Wskazano także, że jedyny wspólnik zmuszony został do pracy za granicą w celu zapewnienia środków na utrzymanie siebie, uzyskuje nieznaczne dochody i są to środki podstawowe do życia. Wspólnik, pracę wykonuje dorywczo, znalezienie stałego zatrudnienia jest utrudnione ze względu na wiek (63 lata). Dalej w sprzeciwie wskazano, że jedyną możliwością dochodzenia prawdy w sporze z Urzędem Kontroli Skarbowej w Sz. jest droga sądowa przez wojewódzkim sądem administracyjnym, zaś ustalone koszty sądowe uniemożliwiają obronę praw i wyjaśnienie sprawy przed sądem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Skarżąca Spółka nie zgadza się z odmową przyznania jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zdaniem Sądu, sprzeciw Spółki nie zasługuje jednak na uwzględnienie. Treść art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.) wskazuje, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może nastąpić, gdy wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) lub gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie częściowym) - art. 246 § 2 p.p.s.a. Podkreślić więc należy na wstępie, iż instytucja przyznania prawa pomocy (w przedmiotowym przypadku zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu) osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej ma charakter fakultatywny. Przyznanie prawa pomocy osobom prawnym i innym jednostkom organizacyjnym, przy spełnianiu przesłanek przewidzianych w przepisie art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a., nie ma więc charakteru bezwzględnego. Sąd bowiem może, a nie musi, przyznać taką pomoc. (por. postanowienie NSA z dnia 30.11.2010r. sygn. I FSK 790/2010, postan. NSA z dnia 30.09.2011r., sygn. II FZ 409/11). Jeżeli skarżący jest podmiotem gospodarczym, to powinno unikać się przerzucania ryzyka prowadzenia działalności na innych obywateli. To bowiem, m.in. z ich środków pochodzą dochody budżetu Państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony z obowiązku ich ponoszenia. (por. postanowienie NSA z dnia 09.03.2011 r., sygn. II FZ 91/2011, postan. SN z dnia 24.09.1984r. sygn. II CZ 104/84 i postan. NSA z dnia 10.01.2005 r., sygn. FZ 478/04). Warto wskazać ponadto, że użyte w treści powołanego powyżej przepisu sformułowanie "może być przyznane", wskazuje na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia, podejmowanego przez sąd administracyjny, w postępowaniu incydentalnym, w przedmiocie przyznania prawa pomocy osobie prawnej. W konsekwencji, gdy wnioskodawcą jest osoba prawna, sąd może odmówić przyznania prawa pomocy, nawet jeśli ustali, że w sprawie wystąpiły przesłanki z art. 246 § 2 p.p.s.a. Uznaniowy charakter podejmowanego rozstrzygnięcia, nie zwalnia Sądu z obowiązku prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy wpadkowej oraz uzasadnienia wydanego rozstrzygnięcia, co niewątpliwie miało miejsce w niniejszej sprawie (por. postanowienie NSA z dnia 29.02.2016 r., sygn. II FZ 1083/15). Podkreślić należy, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest więc formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Warto też zauważyć, iż zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (...) jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Zdaniem Sądu, trafna była ocena referendarza sądowego, że Spółka nie spełnia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na obecnym etapie postępowania na stronie skarżącej ciąży obowiązek uiszczenia wpisu od skargi w wysokości [...] zł. Jak wynika z akt sprawy Skarżąca jest Spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, a zainicjowane przez nią postępowanie sądowe dotyczy prowadzonej działalności gospodarczej. Tak więc koszty sądowe, które strona skarżąca jest obowiązana ponieść w niniejszej sprawie winny być traktowane na równi z innymi jej zobowiązaniami, wynikającymi z prowadzonej działalności gospodarczej. Dodać należy, że w działalności gospodarczej występują różnego rodzaju zobowiązania, które związane są z wydatkami finansowymi. Zaliczyć do nich należy także opłaty sądowe. W orzecznictwie sądowym zwraca się uwagę, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidzieć konieczność ponoszenia kosztów spraw sądowych związanych z prowadzoną działalnością i mieć wygospodarowane na ten cel środki finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 18.01.2008 r., I OZ 809/07, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy wskazać także, że o kondycji finansowej Spółki decyduje wiele elementów. Podstawowym jest oczywiście zysk, który Spółka uzyskuje z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Nie oznacza to jednak równocześnie, że w razie poniesienia przez nią straty, zasadnym jest automatyczne uznanie o potrzebie przyznania jej wsparcia ze środków publicznych. Strata powstaje bowiem wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, co skutkuje brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego, lecz nie jest równoznaczne z brakiem środków finansowych. Strata nie oznacza więc utraty płynności finansowej. Spółka wykazała wprawdzie taką stratę za 2015 r. oraz za lata poprzednie (odpowiednio: [...] zł oraz [...] zł), jednak zdaniem Sądu przedwczesne jest w takiej sytuacji twierdzenie o trwałości takiego stanu rzeczy. W ocenie Sądu, o zasadności wniosku nie świadczy również fakt zawieszenia działalności gospodarczej w kwietniu 2015 r., gdyż – jak słusznie zauważono w zaskarżonym postanowieniu - nie oznacza to zamiaru zakończenia działalności. Mimo trudności finansowych Spółka bowiem planuje kontynuację działalności i dalszy rozwój a nie swoją likwidację, co wynika wprost z przedłożonego sprawozdania finansowego za 2015 r. oraz z uchwały Zgromadzenia Zarządu Spółki nr [...] z [...] r. zatwierdzającej sprawozdanie finansowe za rok 2015. Ponadto Sąd podkreśla, że zgodnie z art. 14a ust. 4 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2015 r., poz. 584, ze zm.), w okresie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przedsiębiorca ma m.in.: prawo przyjmować należności lub obowiązek regulować zobowiązania, powstałe przed datą zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej (pkt 2); wykonuje wszelkie obowiązki nakazane przepisami prawa (pkt 5); ma prawo osiągać przychody finansowe, także z działalności prowadzonej przed zawieszeniem wykonywania działalności gospodarczej (pkt 6). Regulacja ta jednoznacznie stanowi, że zawieszenie prowadzenia działalności gospodarczej nie zwalnia przedsiębiorcy z wykonywania wszelkich obowiązków nakazanych przepisami prawa oraz oznacza, że przedsiębiorca w tym czasie ma możliwości zdobycia i obracania środkami pieniężnymi. Ponadto, w kontekście przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, ważne są takie kwestie jak wysokość kapitału zakładowego, czy wartość środków trwałych i obrotowych oraz należności. Mają przecież wymierną wartość i mogą być źródłem konkretnych środków finansowych, a zatem są "środkami", o których mowa w art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. Wartość kapitału zakładowego Spółki to kwota [...] zł, wartość jej środków trwałych – [...] zł, środków obrotowych – [...] zł, zaś należności – [...] zł, z kolei stan środków zgromadzonych w kasie [...] zł, zatem wskazane kwoty przewyższają wielokrotnie wartość wpisu w niniejszej sprawie w kwocie [...] zł. Wprawdzie są to dane z końca roku 2015 r. (na dzień 31.12.2015 r.), jednakże nie ulega wątpliwości, że są one miarodajne dla oceny zdolności skarżącej do poniesienia kosztów niniejszego postępowania. Zauważyć bowiem należy, że w orzecznictwie wskazuje się, iż dla oceny istnienia przesłanki do przyznania prawa pomocy określonej w art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. znaczenie ma nie tylko sytuacja finansowa strony na dzień wniesienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, czy nawet skargi do sądu, ale także sytuacja spółki we wcześniejszym okresie i na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Dopiero analiza przebiegu zmian sytuacji finansowej pozwala ocenić, czy trudności spółki mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe (postanowienie NSA z dnia 05.06.2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, postanowienie NSA z dnia 15.09.2011 r., sygn. akt I FZ 244/11, postanowienie NSA z dnia 26.02.2013 r., sygn. akt I FZ 26/13). Podkreślić przy tym jeszcze raz należy, że działalność Spółki wprawdzie została zawieszona, to z akt sprawy nie wynika jednak aby Spółka zamierzała zakończyć działalność, nie podała też aby został w stosunku do niej złożony wniosek o ogłoszenie upadłości, czy też wszczęte postępowanie naprawcze. Nie wykazano też, że Spółka utraciła płynność finansową, a zatem problemy Spółki mają charakter przejściowy. Uwzględniając powyższe rozważania i okoliczności, a mianowicie prowadzenie do kwietnia 2015 r. aktywnej działalności, obracanie środkami pieniężnymi, fakt niezgłoszenia wniosku o upadłość należy stwierdzić, że Spółka obiektywnie miała możliwości, aby zabezpieczyć środki na koszty postępowania w sprawie podatku akcyzowego za maj i czerwiec 2014 r. W tej sytuacji, udzielenie Spółce wsparcia przez Skarb Państwa oznaczałoby jej swoistego rodzaju uprzywilejowanie. Ponadto, jak słusznie zauważył w zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy, Spółka miała możliwość dokapitalizowania w trybie art. 177 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1030 ze zm. dalej: k.s.h.). Zauważyć bowiem należy, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo pomocy, może pokryć koszty postępowania przez żądanie dopłat od wspólników (por. postanowienie NSA z 12 stycznia 2012r., sygn. akt II FZ 796/11, publ.: cbois). Zgodnie z art. 177 § 1 k.s.h. umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-300 k.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę. Powyższe stanowisko zostało zaaprobowane przez orzecznictwo sądowoadministracyjne (por. postanowienie NSA z 11 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GZ 123/12, z 10 marca 2015 r. sygn. akt II FZ 84/15, postanowienie NSA z 24 czerwca 2015 r., sygn. akt II GZ 293/15, publ.: cbois). W rozpatrywanym przypadku możliwość ta nie została jednak wykorzystana przez stronę skarżącą. Nie podjęła ona nawet próby zrealizowana ww. operacji, mimo twierdzenia, że jest w trudnej sytuacji materialnej. Co kluczowe, osoba prawna wnosząc o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010 r., str. 568, postanowienie NSA z 13 czerwca 2014 r., sygn. akt I FZ 171/14, publ.: cbois). W świetle powyższych rozważań bez znaczenia pozostaje podnoszony w sprzeciwie fakt, że Spółka jest jednoosobowa oraz ogólne stwierdzenie (niepoparte żadnymi dokumentami przez co niemożliwe zweryfikowania), że wspólnik uzyskuje niewielkie dochody z pracy dorywczej za granicą i nie jest w stanie dofinansować kwoty [...] zł, a więc tyle, ile wynosi cały wpis od skargi. Spółka nie wykazała bowiem, aby wystąpiła z żądaniem jakichkolwiek dopłat do wspólnika, nawet takich mieszczących się w granicach jego możliwości finansowych, a pokrywających koszty sądowe chociażby częściowo, nie uprawdopodobniła w sposób przekonujący, dlaczego taka dopłata w ogóle nie byłaby możliwa do uzyskania. Reasumując, stwierdzić należy, że skarżone postanowienie nie narusza prawa i dlatego należało je utrzymać w mocy. Nie stanowi to przy tym naruszenia prawa strony do sądu, gdyż prawo to nie ma charakteru absolutnego i bezwarunkowego. Prawo pomocy ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego i wykażą to w sposób nie budzący wątpliwości. Z powyższych względów uznać należy, iż Skarżącej zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Skarżąca również w sprzeciwie nie podała żadnych nowych okoliczności świadczących, iż spełniła przesłanki przyznania prawa pomocy wynikające z przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 259 i art. 260 § 1 p.p.s.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.