III SA/Łd 894/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Alberciak po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S B o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S B na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji organu I instancji w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. S B wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł z dnia [...] r. w przedmiocie uchylenia decyzji organu I instancji w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podniosła, że osiąga bardzo małe dochody, głównie z emerytury, która wraz z wszystkimi dodatkami wynosi obecnie 1 283,26 zł netto. Dochód z gospodarstwa rolnego jest bardzo mały i wydawany na bieżąco. Pomagają jej dopłaty unijne. W 2012 r. zachorowała na zatorowość płucną. Obecnie musi być pod stałą opieką lekarzy i na bieżąco się leczyć. Musi kupować lekarstwa i odłożyć na zakup węgla. Jest osobą samotną. Nie ma dzieci ani męża. Sama prowadzi gospodarstwo domowe. Wydatki na wodę, gaz i energię elektryczną są bardzo duże. Ma 77 lat. W oświadczeniu o stanie rodzinnym majątku i dochodach skarżąca podała, że posiada 1 600 zł. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości. Miesięczny dochód skarżącej w postaci emerytury i dodatku pielęgnacyjnego wynosi brutto 1 491 zł, netto 1 283,26 zł. Postanowieniem z dnia 18 września 2015 r. Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżąca wyjaśniła, że nie ma już oszczędności w kwocie 1 600 zł, gdyż zakupiła 2 tony węgla. Dodatek pielęgnacyjny otrzymała nie z tytułu ukończonych 75 lat, lecz z powodu choroby nowotworowej. Obecnie musi przebywać pod opieką lekarza chirurga – onkologa. W międzyczasie popsuła jej się lodówka, co wiązało się z koniecznością zakupu nowej za 999 zł za pożyczone pieniądze. Skarżąca wskazała także na konieczność poniesienia wydatków na ubrania zimowe, obuwie, gaz energię elektryczną, wodę i wersalkę. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658). W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej przepisy ustawy, o której mowa w art. 1 (p.p.s.a.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Z art. 2 ustawy zmieniającej wynika zatem, że przepis art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez jej art. 1 pkt 73 stosuje się jedynie wobec postępowań wszczętych od dnia 15 sierpnia 2015 r., gdyż przepis art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej nie został wymieniony w art. 2 jako przepis, który należy stosować do postępowań wszczętych przed jej wejściem w życie, tj. przed 15 sierpnia 2015 r. W niniejszej sprawie zarówno postępowanie sądowe, zainicjowane skargą na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] r., jak i postępowanie wpadkowe w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy, zostały wszczęte przed dniem 15 sierpnia 2015 r. W dniu 3 sierpnia 2015 r. wpłynęła do organu skarga wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że stosownie do poglądów judykatury datą wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego jest dzień doręczenia skargi organowi, którego działalność, bezczynność lub przewlekłość prowadzenia postępowania są przedmiotem skargi (tak: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 – komentarz do art. 54 p.p.s.a.). Pogląd ten jest podzielany w orzecznictwie sądowym (por. postanowienia NSA: z dnia 26 października 2015r., II FSK 2786/15; z dnia 4 września 2015r., II OSK 2068/15; z dnia 29 lipca 2015r., I OSK 1866/15; z dnia 8 kwietnia 2014r., II GSK 597/14; z dnia 25 września 2013r. II GSK 1765/13). W związku z powyższym w rozpoznawanej sprawie stosuje się przepis art. 260 p.p.s.a. w jego dotychczasowym brzmieniu. Tym samym z mocy art. 260 p.p.s.a. w zw. z art. 1 pkt 73 w zw. z art. 2 ustawy zmieniającej uznać należy, że postanowienie referendarza sądowego ze względu na skuteczne wniesienie sprzeciwu utraciło moc, a wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że sąd nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. W razie jego skutecznego wniesienia zaskarżone zarządzenie lub postanowienie automatycznie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu musi zostać rozpoznana przez sąd (zob. H. Knysiak-Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Tadeusz Woś (red.), Warszawa 2005, s. 654). Instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od sformułowanej w art. 199 p.p.s.a. zasady, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jak wskazuje się w orzecznictwie i doktrynie, w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010 r., II OZ 26/10). Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, a więc znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Prawo pomocy nie może chronić lub też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeżeli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienia NSA: z dnia 23 lipca 2013 r., II FZ 565/13; z dnia 29 maja 2013 r., II OZ 406/13). Osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, Lex nr 8623; postanowienie NSA z dnia 19 marca 2012 r., I FZ 10/12). Jak stanowi art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym określa art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W myśl tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zawarty w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Wnioskodawca winien zatem wykazać, że występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W związku z tym to w interesie wnioskodawcy leży przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o jakim stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych, natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty (por. postanowienie NSA z dnia 29 stycznia 2008 r., I FZ 437/07). Ostatecznie też do sądu należy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie. Ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się przy tym jedynie do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. Sąd może kierować się w tym względzie wyłącznie przesłankami wynikającymi z art. 246 p.p.s.a. Przedstawiona przez skarżącą we wniosku o przyznanie prawa pomocy sytuacja wzbudzała. Zarówno z akt sprawy, jak i wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo rolne chociaż ma 77 lat, a jej stan zdrowia nie jest najlepszy. Jednocześnie zaś wskazuje, iż nie posiada majątku w postaci nieruchomości, w tym rolnych. Zdaniem sądu kwestie te wymagały wyjaśnienia. W związku z tym zarządzeniem z dnia 14 października 2015 r. skarżąca została wezwana w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy do wyjaśnienia, na jakiej podstawie zajmuje lokal stanowiący miejsce zamieszkania, wskazania tytułu prawnego do tego lokalu i przedstawienia dokumentów potwierdzających przysługujący jej tytuł prawny do tego lokalu mieszkalnego (np. akt notarialny potwierdzający nabycie prawa własności tego lokalu mieszkalnego, umowa najmu, itp.); wyjaśnienia, czyją własność stanowią działki rolne wymienione we wniosku skarżącej o przyznanie płatności na rok 2012, wskazania tytułu prawnego, na podstawie którego skarżąca włada tymi działkami i przedstawienia dokumentów potwierdzających przysługujący jej tytuł prawny do tych działek; wskazania i udokumentowania wydatków, jakie skarżąca ponosi miesięcznie w związku ze swoim utrzymaniem, w tym wydatków związanych z leczeniem; wskazania powierzchni gospodarstwa rolnego, które prowadzi; złożenia zaświadczenia o dochodowości posiadanego gospodarstwa rolnego; wskazania wysokości dochodów z gospodarstwa rolnego, które prowadzi; udokumentowania wysokości emerytury otrzymywanej za ostatnie 3 miesiące; udzielenia niezbędnych wyjaśnień w powyższym zakresie. Wezwanie do wykonania tego zarządzenia doręczono skarżącej w dniu 22 października 2015 r., lecz nie odpowiedziała na nie. Zważywszy na powyższe stwierdzić należy, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej. Skarżąca nie uczyniła zadość wezwaniu sądu. Nie przedstawiła żadnych dokumentów i nie złożyła żadnych wyjaśnień, o jakie sąd zwrócił się do niej w zarządzeniu z dnia 14 października 2015 r. Tym samym skarżąca uniemożliwiła sądowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej, w jakiej się znajduje i wyjaśnienie istotnych wątpliwości. Podkreślić w tym miejscu trzeba, że na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego skarżącą obciąża jedynie obowiązek uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł stosownie do § 2 ust. 3 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 221, poz. 2193 ze zm.), a skarżąca dysponuje stałym dochodem w postaci emerytury. Mając powyższe na uwadze, sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i art. 260 p.p.s.a. w zw. z art. 1 pkt 73 w zw. z art. 2 ustawy zmieniającej, orzekł jak w postanowieniu. k.p.