I SA/Po 1227/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2014r. na posiedzeniu niejawnym wniosku JR o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, t.j. od wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi JR na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2008r. do grudnia 2010r. postanawia: oddalić wniosek. Skarżący JR, reprezentowany przez adwokata, pismem z dnia [...] wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2008 r. do grudnia 2010 r. Równocześnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, t.j. od wpisu od skargi. W uzasadnieniu wniosku podał, że z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej pod nazwą A JR nie posiada żadnych środków pieniężnych (oszczędności). Nie jest też właścicielem żadnych nieruchomości czy wartościowych ruchomości. Z uwagi na stan zdrowia i opiekę nad [...]-letnią matką, żoną i dzieckiem, nie ma możliwości poniesienia kosztów wpisu sądowego. Podał, że zamieszkuje u matki. Wskazał, że z uwagi na nieszczęśliwe zdarzenie, t.j. siłę wyższą w postaci zalania siedziby jego biura na skutek awarii kanalizacji, zniszczeniu uległa dokumentacja finansowa dotycząca działalności gospodarczej, którą prowadził i wobec tego nie może przedłożyć dokumentów finansowych związanych z tą działalnością. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z córką. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Podał, że jego żona uzyskuje dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Wyjaśnił, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, wobec tego nie ma ona możliwości i obowiązku udzielenia jemu pomocy przy uiszczeniu wpisu sądowego, zwłaszcza, że dochody jakie osiąga, przeznaczane są na utrzymanie córeczki. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez niego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, złożenie odpisów z kont bankowych, lokat bankowych i rachunków bankowych za ostatnie [...] miesięcy należących do niego i do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, podanie w jakiej wysokości żona uzyskuje miesięczne dochody, podanie czy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak należy podać markę, typ, rok produkcji i wartość rynkową, podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki (ogrzewanie, woda, gaz, energia elektryczna, koszty leczenia i zakupu lekarstw, wyżywienie, telefon stacjonarny i telefon komórkowy, abonament RTV, kablówka, środki czystości, raty kredytów – z podaniem na co kredyty zostały zaciągnięte, kiedy, jaki jest harmonogram spłat rat itp.), podanie czy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym uzyskują dodatkowe dochody (np. z tytułu umowy zlecenia, umowy o dzieło, pracy sezonowej, dorywczej, udziału w spółkach z o.o., pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, zbycia papierów wartościowych, inne) – jeżeli tak to w jakiej wysokości lub czy korzystają z pomocy opieki społecznej (odpis decyzji), podanie czy skarżący jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych (odpis decyzji), jeżeli nie jest zarejestrowany to dlaczego, podanie do kogo należy dom, w którym mieszka skarżący ze soją rodziną, jeżeli najmują mieszkanie należy podać koszty najmu, podanie czy osoby, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają jakieś nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), jaka jest ich powierzchnia, oszczędności, papiery wartościowe i wartościowe przedmioty, jeżeli tak należy wymienić składniki majątku, złożenie odpisów z dokumentów prowadzonych w celu rozliczenia się przez żonę skarżącego w podatku dochodowym od osób fizycznych za okres od [...] (np. książka przychodów i rozchodów), złożenie odpisów deklaracji VAT-7 za ostatnie [...] miesięcy złożonych przez żonę skarżącego, złożenie wyciągów z firmowych rachunków bankowych, złożenie wykazu środków trwałych należących do firmy żony skarżącego, podanie ilu małżonka zatrudnia pracowników, złożenie odpisu umowy lub orzeczenia, z którego będzie wynikało w jaki sposób dokonano podziału majątku wspólnego pomiędzy skarżącym i jego żoną, wyjaśnienie jaki był przedmiot prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej i jaki jest przedmiot prowadzonej przez małżonkę działalności, wyjaśnienie kiedy skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej (odpis decyzji) i od kiedy żona skarżącego prowadzi działalność gospodarczą. Skarżący w odpowiedzi oświadczył, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza pod firmą A JR została zakończona w [...], zaś działalność gospodarcza prowadzona w ramach spółki cywilnej działającej pod firmą B, której był wspólnikiem, została zakończona wraz z likwidacją spółki w miesiącu [...]. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych lokat bankowych i rachunków bankowych. Ewentualne rachunki bankowe, które w przeszłości posiadał, zostały przez niego zlikwidowane (zamknięte) wraz z zakończeniem prowadzenia działalności gospodarczej lub zablokowane przez Urząd Kontroli Skarbowej. Skarżący podał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Nie posiada również stałego adresu zamieszkania i jedynie gościnnie pomieszkuje u swojej matki, która wymaga opieki i pomocy. Opiekę nad matką skarżący sprawuje wraz ze swoim bratem MR. Skarżący wskazał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną. Podał, że jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego zawarł w dniu [...] umowę majątkową małżeńską ustanawiającą w ich małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. Umowa ta została zawarta w formie aktu notarialnego sporządzonego przez notariusza JJ z Kancelarii Notarialnej, Rep. [...]. Wyjaśnił, że nie podzielili majątku wspólnego, gdyż takiego majątku nie posiadali. Wskazał, że w chwili obecnej przebywa ze swoją żoną w nieformalnej separacji i oboje rozważają złożenie do sądu powszechnego powództwa o rozwiązanie zawartego przez nich związku małżeńskiego przez rozwód. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnej wiedzy o aktualnym stanie majątkowym żony, o uzyskiwanych przez nią dochodach, posiadanych pojazdach mechanicznych i nieruchomościach, ponoszonych przez nią kosztach miesięcznego utrzymania, jak również o tym jakie deklaracje podatkowe składa, czy posiada środki trwałe, rachunki bankowe, ilu zatrudnia pracowników. Skarżący podał, że jedyny kontakt jaki ma ze swoją żoną dotyczy opieki nad dzieckiem. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnego samochodu, nie jest w chwili obecnej w stanie ponosić kosztów swojego utrzymania, jest osobą bezrobotną, od dłuższego czasu nie może znaleźć pracy, nie opłaca rachunków, korzysta z uprzejmości matki i brata, okazjonalnie u nich pomieszkując. Skarżący podał, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i nie otrzymuje zasiłku dla bezrobotnych. Do pisma załączył kserokopię umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] sporządzonej w formie aktu notarialnego. Z § 1 tej umowy wynika, że małżonkowie IM i JPR w dniu [...] zawarli związek małżeński i że w ich małżeństwie obowiązuje ustrój wspólności ustawowej. Z § 2 tej umowy wynika, że z dniem [...] małżonkowie ustanawiają w ich małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. Skarżący podał, że nie ma możliwości złożenia odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...], gdyż w w.w okresie nie prowadził działalności gospodarczej. Wskazał, że działalność gospodarczą zakończył w dniu [...], działalność ta polegała na handlu i usługach. Wnioskodawca podał, że nie wie od kiedy małżonka prowadzi działalność gospodarczą i wyjaśnił, że z tego co mu wiadomo, żona zajmuje się handlem. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako P.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z I OZ 468/11 z 06.07.2011r., I OZ 466/11 z 06.07.2011r., II OZ 504/11 z 28.06.2011r. publ. w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona musi wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 P 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie strony skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04). Oceniając zasadność przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. (postanowienie NSA z dnia 10 października 2011 r., sygn. akt II FZ 536/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl/). Biorąc pod uwagę powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że oświadczenie złożone przez skarżącego jest niepełne i nierzetelne, przez co nie pozwala dokonać właściwej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. Brak udzielenia w pełnym zakresie odpowiedzi na wezwanie z dnia [...] uniemożliwia dokonanie pełnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych i ewentualnego zwolnienia go - zgodnie z wnioskiem - od wpisu od skargi. Z oświadczenia sporządzonego przez skarżącego na urzędowym formularzu w dniu [...] wynika, że wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z córeczką. Skarżący opiekuje się matką, żoną i dzieckiem. Dochody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskuje małżonka skarżącego. Wnioskodawca nie podał w jakiej wysokości uzyskuje ona miesięczne dochody, podał jedynie, że osiągane przez nią dochody przeznaczane są cyt. "na utrzymanie naszej córeczki". Natomiast gdy skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy m.in. poprzez podanie w jakiej wysokości jego żona uzyskuje z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej dochody oraz do złożenia szeregu dokumentów związanych z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą odpowiedział, że nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego, że w dniu [...] (jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego) zawarł z nią umowę majątkową małżeńską ustanawiającą w ich małżeństwie rozdzielność majątkową i że w chwili obecnej przebywa ze swoją żoną w nieformalnej separacji. W tym miejscu zauważyć jednak należy, że z przedłożonej przez skarżącego kserokopii umowy majątkowej małżeńskiej wprawdzie wynika, że umowę tę małżonkowie zawarli w dniu [...], to jednak już po zawarciu przez nich w dniu [...] związku małżeńskiego. Ponadto godzi się zauważyć, że w świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa odnosi się - jak sama nazwa wskazuje - do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy zatem kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por. postanowienia NSA z 2 marca 2009 r., I FZ 31/09; z 2 września 2009 r., I FZ 199/09; z 17 lutego 2010 r., II FZ 21/10, publikowane na str. internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Rozdzielność majątkowa tym samym nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. Zgodnie bowiem z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012r., poz. 788) małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, żona ma obowiązek udzielenia pomocy mężowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1967r., sygn. akt I CZ 37/67, Lex nr 6155). W świetle ugruntowanego już stanowiska sądów administracyjnych fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji faktycznej i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z 15 listopada 2012r., sygn. akt II FZ 900/12, postanowienie NSA z 2 grudnia 2011r., sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z 3 listopada 2011r. sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z 28 września 2011r. sygn. akt I FZ 196/11 publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że wysokość osiąganych przez żonę skarżącego dochodów oraz jej sytuacja majątkowa wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Zatem nieujawnienie przez skarżącego sytuacji majątkowej i finansowej żony nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 2 września 2009r. sygn. akt I FZ 199/09 publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto wskazać należy, że wnioskodawca został również wezwany do złożenia odpisu zeznania rocznego podatkowych za [...]. W odpowiedzi skarżący podał, że złożenie zeznań podatkowych za [...] jest niemożliwe, gdyż w tym czasie nie prowadził działalności gospodarczej. Pomimo, iż nie wezwano skarżącego do złożenia zeznania rocznego podatkowego za [...] wskazać należy, że z wyjaśnień wnioskodawcy nie wynika czy sporządził on i złożył do urzędu skarbowego zeznanie roczne podatkowe za [...], czy też nie. W tym miejscu zauważyć należy, że skarżący prowadzoną działalność gospodarczą pod firmą A JR zakończył w miesiącu [...], natomiast działalność gospodarczą prowadzoną w ramach spółki cywilnej B, której był wspólnikiem, zakończył wraz z likwidacją spółki w miesiącu [...]. Wobec tego skarżący powinien był złożyć zeznanie roczne podatkowe za [...], w którym powinien był podać w jakiej wysokości uzyskał przychody, w jakiej wysokości poniósł koszty uzyskania przychodów i czy uzyskał dochód lub poniósł stratę. Skarżący nie złożył również - mimo wezwania - zeznania rocznego podatkowego za [...] i nie wyjaśnił czy w [...] uzyskał jakieś dochody np. z tytułu wynagrodzenia za pracę, umów zlecenia, umów o dzieło lub z innych źródeł. Zauważyć również należy, że skarżący twierdzi, iż pozostaje bez pracy i że poszukuje pracy, to jednak wnioskodawca nie zarejestrował się w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Z oświadczenia skarżącego wynika również, że nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Skarżący nie podał również czy uzyskuje jakieś dochody np. z tytułu prac dorywczych, sezonowych, z innych źródeł. Skarżący mimo wezwania nie podał również w jakiej wysokości ponosi koszty swojego miesięcznego utrzymania. Wskazał jedynie, że jego koszty są znikome i że ponosi je jego matka, która jest emerytką. Skarżący nie podał w jakiej wysokości matka uzyskuje miesięczną emeryturę i w jakiej wysokości ponosi koszty swojego i wnioskodawcy utrzymania. Skarżący podał, że okazjonalnie pomieszkuje u swojej matki i brata. Wnioskodawca nie wyjaśnił natomiast gdzie mieszka w okresie, w którym nie przebywa okazjonalnie u swojej matki i brata. Nie wiadomo zatem czy w tym okresie najmuje jakieś mieszkanie (pokój) i czy z tego tytułu ponosi koszty najmu i opłat za energię elektryczną, gaz i wodę oraz w jakiej wysokości ponosi również koszty swojego wyżywienia. Nie wiadomo również z jakich środków pokrywa w.w wydatki. Jak już wcześniej wskazano obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów sądowych, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zatem złożone i nieuzupełnione przez Skarżącego oświadczenia są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, finansowej i możliwości płatniczych. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. post. NSA z dnia 5 września 2005r. sygn. akt II FZ 418/05, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro wnioskodawca, pomimo wezwania, nie dostarczył żądanych dokumentów i nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny stanu majątkowo-finansowego strony, a zatem wniosek należało oddalić. Na wnioskodawcy ciążył bowiem obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Należy także podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.