I SA/Po 44/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2013r. na posiedzeniu niejawnym wniosku JR o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007r. postanawia: oddalić wniosek. Skarżący JR, reprezentowany przez adwokata, pismem z dnia [...] wniósł zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia [...], sygn. akt [...], w którym odmówiono wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. Równocześnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, t.j. od obowiązku uiszczenia wpisu od zażalenia. W uzasadnieniu wniosku podał, że jest z żoną w nieformalnej separacji i mają dziecko ([...]). W chwili obecnej, t.j. od [...] nie pracuje i nie może znaleźć pracy. Skarżący wyjaśnił, że w [...] prowadził działalność gospodarczą A JR oraz był wspólnikiem spółki cywilnej B JR MR, w której miał [...] udziałów. W związku z dochodami osiąganymi z tych działalności, ustalone zostało zobowiązanie podatkowe w podatku dochodowym od osób fizycznych za [...], za które ma rzekomo ponosić odpowiedzialność. Prowadzoną przez siebie działalność zakończył w [...], natomiast spółka cywilna została zlikwidowana w miesiącu [...]. Z tytułu prowadzenia tej działalności na dzień dzisiejszy nie posiada żadnych środków pieniężnych (oszczędności). Nie jest też właścicielem żadnych nieruchomości czy wartościowych ruchomości. Z uwagi na stan zdrowia i opiekę nad [...]-letnią matką i dzieckiem, nie ma możliwości poniesienia wpisu sądowego od zażalenia. Skarżący wyjaśnił, że z uwagi na nieszczęśliwe zdarzenie, t.j. siłę wyższą w postaci zalania siedziby jego biura na skutek awarii kanalizacji, zniszczeniu uległa dokumentacja finansowa dotycząca działalności gospodarczej, którą prowadził i wobec tego nie może przedłożyć dokumentów finansowych związanych z tą działalnością. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z córką. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Podał, że jego żona uzyskuje dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Wyjaśnił, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, wobec tego nie ma ona możliwości i obowiązku udzielenia jemu pomocy przy uiszczeniu wpisu sądowego, zwłaszcza, że dochody jakie osiąga, przeznaczane są na codzienne utrzymanie i na córkę. Pismem z dnia [...] wezwano Skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez niego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, złożenie odpisów z kont bankowych, lokat bankowych i rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące należących do niego i do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, podanie w jakiej wysokości żona uzyskuje miesięczne dochody, podanie czy Skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają samochody osobowe, jeżeli tak należy podać markę, typ, rok produkcji i wartość rynkową, podanie kosztów miesięcznego utrzymania Skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki (ogrzewanie, woda, gaz, energia elektryczna, koszty leczenia i zakupu lekarstw, wyżywienie, telefon stacjonarny i telefon komórkowy, abonament RTV, kablówka, środki czystości, raty kredytów – z podaniem na co kredyty zostały zaciągnięte, kiedy, jaki jest harmonogram spłat rat itp.), podanie czy Skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym uzyskują dodatkowe dochody (np. z tytułu umowy zlecenia, umowy o dzieło, pracy sezonowej, dorywczej, udziału w spółkach z o.o., pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, zbycia papierów wartościowych, inne) – jeżeli tak to w jakiej wysokości lub czy korzystają z pomocy opieki społecznej (odpis decyzji), podanie czy Skarżący jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych (odpis decyzji), jeżeli nie jest zarejestrowany to dlaczego, podanie do kogo należy dom, w którym mieszka skarżący ze swoją rodziną, jeżeli najmują mieszkanie należy podać koszty najmu, podanie czy osoby, z którymi Skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają jakieś nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), jaka jest ich powierzchnia, oszczędności, papiery wartościowe i wartościowe przedmioty, jeżeli tak należy wymienić składniki majątku, złożenie odpisów z dokumentów prowadzonych w celu rozliczenia się przez żonę Skarżącego w podatku dochodowym od osób fizycznych za ostatnie sześć miesięcy (np. książka przychodów i rozchodów), złożenie odpisów deklaracji VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy złożonych przez żonę Skarżącego, złożenie wyciągów z rachunków bankowych firmy należącej do żony Skarżącego za ostatnie sześć miesięcy, złożenie wykazu środków trwałych należących do firmy żony Skarżącego, złożenie odpisu umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego pomiędzy Skarżącym i jego żoną. Skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] jest niemożliwe ze względu na to, że nie zdążył zgromadzić żądanych dokumentów w zakreślonym w wezwaniu terminie. Wnioskodawca podał, że nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego, nie posiada lokat i rachunków bankowych. Podał, że rachunki bankowe, które posiadał, zostały przez niego zlikwidowane (zamknięte) wraz zakończeniem prowadzenia działalności gospodarczej pod firmą A w [...]. Skarżący podał, że nie tylko nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego, lecz również nie posiada w chwili obecnej stałego adresu zamieszkania i jedynie gościnnie pomieszkuje u swojej matki, która jako osoba w podeszłym wieku wymaga opieki i pomocy. Opiekę nad matką sprawuje razem ze swoim bratem. Skarżący oświadczył, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną. Wyjaśnił, że w dniu [...] (t.j. jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego) zawarł z żoną umowę majątkową małżeńską ustanawiającą w ich małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. Umowa o rozdzielności majątkowej została zawarta w formie aktu notarialnego. Wnioskodawca podał, że w chwili obecnej przebywa ze swoją żoną w nieformalnej separacji i oboje rozważają złożenie do sądu powszechnego powództwa o rozwiązanie zawartego przez nich związku małżeńskiego przez rozwód. Skarżący wskazał, że nie posiada żadnej wiedzy o aktualnym stanie majątkowym żony, a w szczególności o wysokości uzyskiwanych przez nią dochodów miesięcznych, ewentualnie posiadanych pojazdach mechanicznych, wysokości miesięcznych zobowiązań za media i innych, nieruchomościach, jak również o tym jakie deklaracje podatkowe składa. Nie posiada również wiedzy o tym jakie środki trwałe należą do jej firmy, ani też, czy i jakie rachunki bankowe ona posiada. Jedyny kontakt jaki posiada wnioskodawca ze swoją żoną jest związany z opieką na dzieckiem. Skarżący oświadczył, że nie posiada samochodu, nie jest w stanie ponosić kosztów miesięcznego utrzymania siebie samego w sposób regularny. Dom, w którym gościnnie przebywa, należy do jego matki. Skarżący podejmuje się prac dorywczych, ale środki w ten sposób uzyskiwane pozwalają jedynie na zakup żywności. Skarżący wyjaśnił, że nie jest w chwili obecnej zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i nie pobiera żadnego zasiłku. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako P.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z I OZ 468/11 z 06.07.2011r., I OZ 466/11 z 06.07.2011r., II OZ 504/11 z 28.06.2011r. publ. w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona musi wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 P 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie strony skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04). Oceniając zasadność przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. (postanowienie NSA z dnia 10 października 2011 r., sygn. akt II FZ 536/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl/). Biorąc pod uwagę powyższe rozważania stwierdzić należy, że Skarżący nie wykazał, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu sądowego od zażalenia. Złożone bowiem przez niego oświadczenie jest niepełne i nierzetelne, przez co nie pozwala dokonać właściwej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. Brak udzielenia w pełnym zakresie odpowiedzi na wezwanie z dnia [...] uniemożliwia dokonanie pełnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych i ewentualnego zwolnienia go - zgodnie z wnioskiem - od wpisu od zażalenia. Z oświadczenia sporządzonego przez Skarżącego na urzędowym formularzu w dniu [...] wynika, że Wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z córeczką. Skarżący opiekuje się [...]-letnią matką i dzieckiem. Wnioskodawca nie pracuje. Dochody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskuje jego żona. Wnioskodawca nie podał jednakże w jakiej wysokości uzyskuje ona miesięczne dochody. Wskazał natomiast, że pozostaje z nią w rozdzielności majątkowej małżeńskiej i w separacji. Następnie w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczył, że nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, małżonkowie rozważają złożenie do sądu powszechnego powództwa o rozwiązanie zawartego przez nich związku małżeńskiego przez rozwód. W tym miejscu zauważyć należy, że w świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa odnosi się - jak sama nazwa wskazuje - do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy zatem kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por. postanowienia NSA: z 2 marca 2009 r., I FZ 31/09; z 2 września 2009 r., I FZ 199/09; z 17 lutego 2010 r., II FZ 21/10). Rozdzielność majątkowa tym samym nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. Zgodnie bowiem z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012r., poz. 788) małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, żona ma obowiązek udzielenia pomocy mężowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1967r., sygn. akt I CZ 37/67, Lex nr 6155). W świetle ugruntowanego już stanowiska sądów administracyjnych fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z 15 listopada 2012r., sygn. akt II FZ 900/12, postanowienie NSA z 2 grudnia 2011r., sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z 3 listopada 2011r. sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z 28 września 2011r. sygn. akt I FZ 196/11 publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że wysokość osiąganych przez żonę Skarżącego dochodów, jej sytuacja majątkowa wpływa na ocenę możliwości płatniczych Wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił również czy jego żona posiada jakieś nieruchomości, oszczędności, wartościowe przedmioty, lokaty, rachunki bankowe. Zatem nieujawnienie przez Skarżącego sytuacji majątkowej i finansowej żony nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 2 września 2009r. sygn. akt I FZ 199/09 publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć również należy, że skarżący twierdzi, iż pozostaje bez pracy i że poszukuje pracy od [...], to jednak nie zarejestrował się w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny. Skarżący wskazał natomiast, że podejmuje się prac dorywczych, jednakże uzyskiwane w ten sposób środki pozwalają jedynie na zakup żywności. Wnioskodawca nie wyjaśnił w jakiej wysokości uzyskuje z tego tytułu miesięczne dochody i w jakiej kwocie uzyskiwane z tego tytułu środki przeznacza na zakup żywności. Nie wiadomo zatem czy z uzyskiwanych z tego tytułu środków nie jest w stanie uiścić choć w części kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą [...]. Ponadto wskazać należy, że Wnioskodawca został wezwany do złożenia odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...]. Z oświadczenia Skarżącego wynika, że cyt. "(...) złożenie odpisów rocznych zeznań podatkowych za [...] jest niemożliwe, ze względu na to, że skarżący nie zdążył zgromadzić żądanych dokumentów w zakreślonym w wezwaniu terminie" . Z wyjaśnienia Skarżącego nie wynika natomiast czy wystąpił do właściwego Naczelnika Urzędu Skarbowego z wnioskiem o wydanie zaświadczenia o uzyskanych w w.w okresie dochodach. Jak już wcześniej wskazano obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów sądowych, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zatem złożone i nieuzupełnione przez Skarżącego oświadczenia są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, finansowej i możliwości płatniczych. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. post. NSA z dnia 5 września 2005r. sygn. akt II FZ 418/05, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro Wnioskodawca, pomimo wezwania, nie dostarczył żądanych dokumentów i nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny stanu majątkowo-finansowego strony, a zatem wniosek należało oddalić. Na Wnioskodawcy ciążył bowiem obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Należy także podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.