I SA/Bd 613/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Leszek Kleczkowski po rozpoznaniu w dniu 20 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy W złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek podał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym podał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z nim trzynastoletni syn W. W zakresie dochodów skarżący podał, że prowadzona działalność gospodarcza została zawieszona, w związku z czym nie osiąga obecnie żadnych dochodów. Rozpatrując złożony wniosek, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 25 lipca 2014 r. odmówił stronie przyznania prawa pomocy, albowiem skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 4.804 zł. W złożonym sprzeciwie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia zarzucając, że zostało ono wydane w wyniku błędnych ustaleń faktycznych skutkujących uznaniem, że strona posiada środki finansowe wystarczające do uiszczenia wpisu sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Pismem z dnia 18 sierpnia 2014 r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 25 lipca 2014 r., który nie został odrzucony przez Sąd, a zatem powyższe postanowienie utraciło moc. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05), a zatem osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 22 marca 2005 r., sygn. akt FZ 794/04). Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Dopełnieniem powyższych przepisów jest art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Ponadto, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W złożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podniósł, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Wskazał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z nim trzynastoletni syn W. Podał, że prowadzona działalność gospodarcza została zawieszona, w związku z czym nie osiąga obecnie żadnych dochodów. Rubryki dotyczące majątku, stanu majątkowego osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, innych dodatkowych informacji o stanie majątkowym wnioskodawcy, jak również dotyczące innych danych, które składający oświadczenie uważa za istotne (rubryki: 7, 8, 9 i 11 wniosku o przyznanie prawa pomocy) skarżący pozostawił niewypełnione. W związku z powyższym, zasadnie na podstawie zarządzenia z dnia 10 czerwca 2014 r. wydanego w trybie cytowanego art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca został wezwany przez referendarza sądowego do uzupełnienia braków wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący przedłożył kserokopie zeznań podatkowych za lata 2012-2013, z których wynika, że za powyższe okresy osiągnął dochód w kwotach: [...] zł oraz 31.881,90 zł. Przedłożył oświadczenia, z których wynika, że przez ostatnie trzy miesiące nie uzyskał żadnych świadczeń z pomocy społecznej; nie ponosi żadnych kosztów utrzymania poza kosztami żywności, na którą wydaje ok. 500 zł miesięcznie; nie ma osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym; zamieszkuje u znajomego w zamian za stróżowanie lokalu; nie posiada żadnych oszczędności; utrzymuje się z prac dorywczych; nie posiada żadnych samochodów; jest prowadzona wobec niego egzekucja w postaci zajęcia konta firmowego jak i prywatnego; jest osobą bezrobotną, ale nie zgłoszoną; od 2000 r. ma odrębność majątkową z żoną, z którą nie mieszka razem. W ocenie Sądu, nie można zgodzić się ze stanowiskiem skarżącego, że wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd za nierzetelne i niewiarygodne uznał oświadczenia złożone przez stronę w trakcie niniejszego postępowania. W tym zakresie wskazać należy, że sprzeczne z przedłożonymi dokumentami pozostaje oświadczenie skarżącego wskazujące, że nie uzyskał on za ostatnie dwa lata żadnych wynagrodzeń. Z przedłożonych zeznań podatkowych za lata 2012 i 2013 wynika bowiem, że strona prowadząc działalność gospodarczą w zakresie handlu złomem osiągała dochód odpowiednio w kwotach [...] zł oraz 31.881,90 zł. Ponadto, trudno uznać za wiarygodne oświadczenia skarżącego, z których wynika, że nie ponosi on żadnych kosztów utrzymania poza żywnością, na którą przeznacza ok. 500 zł miesięcznie, a przy tym nie uzyskuje żadnych świadczeń z pomocy społecznej, utrzymując się jedynie z prac dorywczych. Sąd zauważa, że z dokumentu wydanego przez Główny Urząd Statystyczny Departament Badań Społecznych i Warunków Życia z dnia 26 maja 2014 r. pt.: "Sytuacja gospodarstw domowych w 2013 r. w świetle wyników badania budżetów gospodarstw domowych" wynika, że przeciętne miesięczne wydatki na jedną osobę w gospodarstwach domowych w których pozostają ze sobą ojciec z dzieckiem wyniosły w latach 2012 i 2013 odpowiednio 947 zł oraz 954 zł. Trudno zatem przyjąć, że skarżący mieszkając wraz z trzynastoletnim synem, na którym nadal ciąży obowiązek szkolny, przeznacza na utrzymanie jedynie 500 zł miesięcznie i to tylko na żywność. Z doświadczenia życiowego wynika, że koszty życia rodziny nie obejmują wyłącznie wydatków na wyżywienie, ale dotyczą również wydatków na odzież, środki czystości, czy też jak w przypadku uczącego się syna, obejmują wydatki na kształcenie, w tym na pomoce naukowe. Trudno przyjąć, że skarżący w ramach wskazanej kwoty 500 zł jest w stanie opłacić te wydatki, zwłaszcza że nie wskazał on na żadną pomoc uzyskiwaną z ośrodków pomocy społecznej, czy też od rodziny. Negatywnie należy również ocenić przedstawienie przez stronę jej aktualnych dochodów, albowiem skarżący nie podał, z jakich konkretnie prac dorywczych się utrzymuje i jakie z tego tytułu osiąga miesięcznie dochody. Ponadto, odnosząc się do złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia o nieposiadaniu prawa do żadnego lokalu i zamieszkiwaniu u znajomego w zamian za stróżowanie, należy zauważyć, że z akt sprawy wynika, iż skarżący od momentu wydania przez Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w B. postanowienia z dnia [...] r. o wszczęciu postępowania kontrolnego w zakresie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 r. (akta administracyjne t. I, k. 2), a zatem w czasie, gdy prowadził działalność gospodarczą, do dnia złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 14 kwietnia 2014 r. (akta sądowe k. 10) wskazywał nieprzerwanie adres zamieszkania ul. [...], [...]. W złożonych w niniejszym postępowaniu oświadczeniach skarżący nie podał żadnych informacji dotyczących tej nieruchomości, stąd nie jest jasne, czy oświadczenie strony dotyczy tej właśnie nieruchomości, czy też innej. Trudno jest dać wiarę stronie, że od czterech lat zamieszkuje u znajomego zajmując się stróżowaniem tego lokalu, w związku z czym nie ponosi żadnych kosztów jego utrzymania. Z drugiej strony, jeżeli skarżący zamieszkuje jednak w innym miejscu ([...]), na co mogłoby wskazywać pismo Inspektora Kontroli Skarbowej w B. z dnia 01 września 2014 r. (akta sądowe k. 70), to negatywnie należy ocenić sytuację, w której skarżący nie udziela pełnych, aktualnych informacji na temat swojego miejsca zamieszkania, pozostawiając wątpliwości w tym zakresie. W konsekwencji powyższego, Sąd stwierdza, że ze złożonych w trakcie postępowania dokumentów nie można jednoznacznie stwierdzić, jaki jest stan finansowy i majątkowy skarżącego, jakie są jego przychody i wydatki oraz jaka jest jego aktualna sytuacja mieszkaniowa. Skarżący nie przedstawił bowiem w trakcie postępowania rzetelnych i wiarygodnych informacji dotyczących swojej sytuacji, podczas gdy oczywistym jest, że musi z czegoś żyć, utrzymywać siebie oraz uczącego się syna. Zauważyć należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. postanowienia NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 221/11, LEX nr 948887; z dnia 27 września 2011 r., sygn. akt II GZ 427/11, LEX nr 1151759; z dnia 18 października 2011 r., sygn. akt II FZ 569/11, LEX nr 984607; z dnia 25 października 2011 r., sygn. akt II GZ 473/11, LEX nr 984650; z dnia 16 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 479/11 LEX, nr 1148689). To na wnioskodawcy ciąży obowiązek rzetelnego współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź składanie niepełnych lub sprzecznych oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt II GZ 165/11, LEX nr 786130; z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt I GZ 455/10, LEX nr 711445). Tak więc, w sytuacji, gdy strona uchyla się od przedstawienia rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy bądź ze sobą sprzeczny przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną i rodzinną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 607/10, LEX nr 742666). Podkreślić należy, że strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Wątpliwości tych, które pojawiły się już na etapie postanowienia referendarza sądowego z dnia 25 lipca 20014 r. nie rozwiało lakoniczne uzasadnienie sprzeciwu. Skarżący nie wykazał na tym etapie również żadnej inicjatywy w przedstawieniu nowych, dodatkowych dokumentów mogących przekonać Sąd o zasadności złożonego wniosku. Końcowo odnosząc się do ponoszonej przez stronę kwestii istniejącej od 2000 r. rozdzielności majątkowej z żoną L. P., która prowadzi własną działalność gospodarczą należy wskazać, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego. Z tego powodu rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia z obowiązku udzielenia informacji o sytuacji majątkowej oraz finansowej współmałżonka (postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1020/12, postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 981/12, postanowienie NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt I GZ 107/13, postanowienie NSA z dnia 08 lipca 2013 r., sygn. akt II FZ 321/13 czy postanowienia NSA z dnia 27 listopada 2013 r., sygn. akt I FZ 434/13). Na małżonkach ciąży, zatem obowiązek udzielenia sobie wsparcia finansowego (także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych) niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego, czy prowadzą, czy też, nie wspólne gospodarstwo domowe (por. postanowienie NSA z dnia 12 września 2013 r., sygn. akt I FZ 313/13). W takiej sytuacji, dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych na niego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czyli uchylenie się od udzielenia żądanych informacji, jest w istocie przeszkodą, wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt II FZ 128/12). Z akt sprawy wynika, że skarżący w trakcie niniejszego postępowania takich informacji na temat dochodów oraz możliwości płatniczych żony nie przedstawił. W konsekwencji powyższego należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie skarżący w trakcie całego postępowania nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.