III SA/Łd 633/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu T.W. od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi z dnia 27 kwietnia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T.W. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w [...], obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. D.Cz. J.W. i T.W. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego. Postanowieniem z dnia 2 września 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odrzucił skargę wniesioną przez J.W. Postanowieniami z dnia 9 września 2016 r. oraz z dnia 13 października 2016 r. Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił T.W. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniach postanowień wskazano, że majątek małżonków stanowi nieruchomość rolna o pow. 0,28 ha (obciążona hipoteką). Jednakże, jak wynika z oświadczenia skarżącej oraz akt sądowych, jest to nieruchomość, na której rozpoczęto budowę domu. Za nieznajdujące pokrycia w rzeczywistości i przedstawionych dokumentach Starszy Referendarz Sądowy uznał oświadczenia dotyczące zaprzestania budowy domu i konieczności dokonania rozbiórki już wzniesionego obiektu z uwagi na jego zniszczenie. Zauważył, iż budowa domu wymaga posiadania środków finansowych. Podejmując się zatem tej inwestycji małżonkowie musieli dysponować środkami na jej realizację. W ocenie Starszego Referendarza Sądowego powyższe okoliczności spowodowały uzasadnione wątpliwości, co do rzetelności oświadczeń skarżącej złożonych w sprawie. Wątpliwości w kwestii rzeczywistej sytuacji majątkowej małżonków nie tłumaczyły także oświadczenia zawarte w piśmie pełnomocnika skarżącego z 24 czerwca 2016 r. (w sprawie o sygn. akt I SA/Łd 1371/15). Uwagę rozstrzygającego wniosek o przyznanie prawa pomocy zwróciło zwłaszcza oświadczenie dotyczące lokalu, w którym mieszkają małżonkowie. Według oświadczenia należy on do ich bratanka i jest im użyczany bezpłatnie (za opłaty). Tymczasem na blankietach opłat figuruje mąż skarżącej, a nie osoba, do której miałby należeć ów lokal. Ponadto z oświadczeń męża skarżącej, złożonych na rozprawie 14 czerwca 2016 r. (w sprawie o sygn. akt I SA/Łd 1371/15) wynikało, że w latach 2008-2011 uzyskał ze sprzedaży nieruchomości dochód w wysokości 700 000 zł w całości przeznaczony na budowę domów dla synów. Jednakże okoliczność ta w żaden sposób nie została udokumentowana, stąd nie można było przyjąć, że małżonkowie definitywnie środkami tymi już nie dysponują. Nie sposób również było uznać skarżącą za osobę ubogą, skoro wykazana na rozprawie w dniu 14 czerwca 2016 r. wartość należącej do małżonków nieruchomości wynosi ponad 600 000 zł. Nie bez znaczenia dla oceny wniosku pozostawał także fakt regulowania przez skarżącą rat pożyczek w kwocie 1 148,02 zł miesięcznie. Postanowienie z dnia 13 października 2016 r. stało się przedmiotem sprzeciwu i zostało utrzymane w mocy postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 grudnia 2016 r. W dniu 14 marca 2017 r. skarżąca złożyła kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2017 r. Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Starszy Referendarz Sądowy zwrócił uwagę, że prawomocnymi postanowieniami z dnia 9 września 2016 r. i z dnia 13 października 2016 r. odmówił skarżącej prawa pomocy. Drugie z tych postanowień stało się przedmiotem sprzeciwu i zostało utrzymane w mocy postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 grudnia 2016 r. Jakkolwiek strona, po prawomocnym oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, może złożyć kolejny wniosek o jego przyznanie, to jednak rozpoznanie tego kolejnego wniosku nie może polegać na weryfikowaniu ocen i rozstrzygnięcia objętych wcześniejszym prawomocnym postanowieniem. Prawomocne postanowienie w tym zakresie wiąże nie tylko strony, ale także sąd. Ponowne rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na takie okoliczności, które powstały później i w sposób zasadniczy zmieniają sytuację materialną strony. W obecnie rozpoznawanym wniosku skarżąca nie wskazała żadnych nowych okoliczności. Nie przekazała żadnych nowych dowodów mimo, iż w ramach wcześniej rozpoznawanych wniosków o przyznanie prawa pomocy składanych w sądzie była wzywana do doprecyzowania swoich oświadczeń majątkowych. W każdym z wcześniej rozpoznawanych wniosków takowych danych, przekonujących i dokumentujących jej twierdzenia nie przedkładała. W ramach niniejszego wniosku skarżąca nie złożyła żadnych dokumentów. Tym samym ponownie pozbawiła referendarza możliwości oceny, czy faktycznie zmieniła się jej sytuacja majątkowa, czy zaistniały nowe okoliczności w sprawie przyznania prawa pomocy. W tej sytuacji Starszy Referendarz Sądowy uznał, iż wniosek skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżąca nie wykazała bowiem, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Składając kolejny wniosek skarżąca nie wykazała w żaden sposób, by zmieniły się okoliczności, leżące u podstaw poprzednich rozstrzygnięć w przedmiocie prawa pomocy, a w szczególności, że jej sytuacja bytowa uległa zmianie. Dlatego też, w ocenie Starszego Referendarza Sądowego, brak jakichkolwiek okoliczności świadczących o zmianie stanu majątkowego strony przesądza o braku podstaw do zmiany stanowiska zaprezentowanego w postanowieniach Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi z dnia 9 września 2016 r. i z dnia 13 października 2017 r. oraz w postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżąca wniosła o jego uchylenie w całości wraz z poprzedzającymi go orzeczeniami. Zdaniem skarżącej w postanowieniu z dnia 27 kwietnia 2017 r. Starszy Referendarz Sądowy przekroczył prawo i nadużył stanowiska oraz podważył wiarygodność wszystkich sądów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718, ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Należy przede wszystkim zaznaczyć, że dla oceny wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych istotne znaczenie ma okoliczność, że jej sytuacja była już przedmiotem oceny w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie. Prawomocnymi postanowieniami z dnia 9 września 2016 r. i z dnia 13 października 2016 r. Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Co więcej, postanowienie z dnia 13 października 2016 r. zostało utrzymane w mocy postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 grudnia 2016 r. W orzecznictwie wskazuje się, że prawomocne postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 p.p.s.a.). Instytucja przewidziana w art. 165 p.p.s.a. nie służy do ponownego rozpatrzenia argumentów strony przedstawionych w trakcie rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy, lecz do umożliwienia zmiany postanowień niekończących sprawy (w tym postanowień w przedmiocie przyznania prawa pomocy) w przypadku, gdy okoliczności sprawy uległy zmianie, powodując nieadekwatność poprzednio zapadłego postanowienia do zmienionej sytuacji. W przypadku braku wskazania, iż okoliczności sprawy uległy zmianie art. 165 p.p.s.a., nie znajduje zastosowania, gdyż brak jest przesłanek do zmiany postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy. Bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może uchylić i zmienić takiego postanowienia. Przez zmianę okoliczności sprawy należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, a którego zmiany domaga się strona (por. postanowienia NSA: z 30 czerwca 2014 r., II FZ 964/14; z 19 maja 2015 r., I GZ 274/15; z 10 czerwca 2015 r., II GZ 273/15; z 24 czerwca 2015 r., I OZ 623/15; z 10 lipca 2015 r., II OZ 681/15 i II GZ 273/15; z 23 lipca 2015 r., II GZ 356/15, z 17 lutego 2016 r., I GZ 17/16 i I GZ 18/16). Ponowny wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy należało zatem zakwalifikować jako wniosek o zmianę wydanych w niniejszej sprawie prawomocnych postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy. Postępowanie dotyczące ponownego wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy powinno natomiast mieć na celu ocenę, czy zmieniły się okoliczności faktyczne bądź prawne, które stanowiły podstawę rozstrzygnięcia wniosku skarżącej w poprzednim, prawomocnie zakończonym postępowaniu wpadkowym dotyczącym jej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, ponownie wskazała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem J.W.. Posiadają majątek w postaci domu wybudowanego w 2011 r., który zdaniem skarżącej nadaje się do rozbiórki oraz nieruchomość rolną o powierzchni 0,28 ha. Skarżąca i jej mąż posiadają stały, miesięczny dochód w postaci emerytur łącznie w wysokości 2 215,23 zł. Skarżąca i jej mąż w dalszym ciągu spłacają pożyczki w łącznej wysokości 1 147 zł. W ocenie sądu Starszy Referendarz Sądowy trafnie uznał, że wniosek skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżąca nie wskazała żadnych, nowych okoliczności i nie przekazała żadnych nowych dowodów. Tym samym skarżąca nie wykazała, że faktycznie jej sytuacja majątkowa uległa zmianie. Nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Stosownie do przepisu art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o jakim stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych, natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty (por. postanowienie NSA z 29 stycznia 2008 r., I FZ 437/07). Instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od sformułowanej w art. 199 p.p.s.a. zasady, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jak wskazuje się w orzecznictwie i doktrynie, w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z 27 stycznia 2010 r., II OZ 26/10). Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, a więc znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Przyznanie prawa pomocy powinno więc sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Prawo pomocy nie może chronić lub wzbogacać majątku podmiotów prywatnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeżeli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienia NSA: z 23 lipca 2013 r., II FZ 565/13, z 29 maja 2013 r., II OZ 406/13). Skarżąca i jej mąż niewątpliwie uzyskują stały dochód, którego wysokość pozwala im na spłatę rat pożyczek w łącznej wysokości 1 147 zł. Okoliczność ta nie potwierdza złej sytuacji materialnej skarżącej. W procedurze poprzedzającej udzielenie pożyczek sytuacja skarżącej i jej męża niewątpliwie podlegała ocenie i została uznana za stabilną. W orzecznictwie wskazuje się, że zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżąca powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (por. np. postanowienie NSA z 25 sierpnia 2015 r., II GZ 387/15). Zobowiązania prywatne nie mogą być uprzywilejowane w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych (por. np. postanowienia NSA: z 26 maja 2011 r., I FZ 130/11; z 18 lutego 2010 r., I FZ 447/09 oraz z 6 listopada 2009 r., II OZ 971/09). Z powyższych względów na podstawie art. 260 § 1 i § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. sąd orzekł, jak w postanowieniu. D.Cz.