III SA/Łd 73/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Alberciak po rozpoznaniu w dniu 10 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie skreślenia z ewidencji instruktorów postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Sygn. akt III SA/Łd 73/14 UZASADNIENIE W. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 25 listopada 2013 r. w przedmiocie skreślenia z ewidencji instruktorów. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł, w dniu 30 stycznia 2014 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 10 marca 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 2 czerwca 2014 r., po rozpoznaniu wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy na skutek sprzeciwu od postanowienia z dnia 10 marca 2014 r., odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2014 r., II GZ 468/14 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na to postanowienie. W dniu 23 grudnia 2014r. skarżący uiścił tytułem wpisu sądowego od skargi kwotę 200 zł. Wyrokiem z dnia 11 lutego 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę skarżącego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 25 listopada 2013 r. w przedmiocie skreślenia z ewidencji instruktorów. W dniu 2 marca 2015 r. skarżący uiścił tytułem opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia z uzasadnieniem 100 zł. W dniu 2 kwietnia 2015 r. skarżący uiścił tytułem wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 20 stycznia 2015r. o odmowie wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji 100 zł. Następnie w dniu 28 kwietnia 2015r., skarżący reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem, wniósł skargę kasacyjną od wyroku z dnia 17 marca 2015r., zaś w dniu 12 maja 2015r. uiścił 100 zł tytułem wpisu od skargi kasacyjnej. W dniu 1 czerwca 2015r. skarżący ponownie wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący stwierdził, że jest w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Ma liczne zobowiązania oraz koszty prowadzenia działalności gospodarczej. Kwota, która mu pozostaje po opłaceniu wszystkiego z trudem pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wskazał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną R. K. i synem P. K.. Majątek skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym stanowi dom o powierzchni 180 m2, nieruchomość rolna o powierzchni 2 ha, budynek o powierzchni 80 m2, samochody Kia Rio i Toyota Yaris. Żona skarżącego jest osobą bezrobotną, a syn się uczy. Miesięczny dochód brutto skarżącego z tytułu działalności gospodarczej wynosi 2 500 zł brutto. Uznając, że oświadczenie skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy było niepełne i nie zawierało wszystkich niezbędnych informacji, referendarz sądowy zarządzeniem z dnia 10 czerwca 2015 r. wezwał skarżącego do nadesłania w terminie 14 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy: poświadczonych za zgodność z oryginałem odpisów zeznań podatkowych za lata 2013-2014 lub stosownego zaświadczenia z urzędu skarbowego o wysokości osiąganych w tych latach dochodów (w sposób umożliwiający ustalenie wysokości przychodów i kosztów uzyskania przychodów); złożenia odpisów deklaracji podatkowej VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy lub raportów skróconych okresowych (miesięcznych) dotyczących dochodów z prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej za okres ostatnich sześciu miesięcy; poświadczonego za zgodność z oryginałem odpisu zeznania podatkowego żony skarżącego za 2014 r. lub stosownego zaświadczenia z urzędu skarbowego o wysokości osiągniętych w tym roku dochodów (w sposób umożliwiający ustalenie wysokości przychodów i kosztów uzyskania przychodów) oraz informacji o bieżących dochodach żony – z udokumentowaniem ich wysokości (np. zaświadczenie od pracodawcy), w przypadku braku zatrudnienia żony, wyjaśnienia przyczyn braku zatrudnienia i osiągania dochodu oraz informacji, czy zarejestrowała się w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna; złożenia zaświadczenia z banku(ów) o posiadanych przez skarżącego, jego żonę lub syna rachunków bankowych, kontach i lokatach bankowych oraz wyciągów z tych kont (rachunków) z okresu ostatnich sześciu miesięcy, wyjaśnienia, czy pełnoletni syn skarżącego – pozostający z nim we wspólnym gospodarstwie domowym – uzyskuje dochody i w jakiej wysokości, jeżeli je uzyskuje oraz udokumentowania tych twierdzeń stosownymi dokumentami; w przypadku nie uzyskiwania dochodów przez syna, wyjaśnienia przyczyn braku zatrudnienia i osiągania dochodu przez syna skarżącego. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący w piśmie z dnia 29 czerwca 2015 r. wyjaśnił, że żona opłaca składki KRUS i nigdzie nie pracuje. Skarżący jest podatnikiem podatku VAT. Kwota 4 000 zł znajdująca się na rachunku bankowym stanowi własność syna skarżącego. Jest to prezent, który otrzymał z okazji 18 urodzin. Syn skarżącego jest uczniem drugiej klasy technikum i pozostaje na utrzymaniu skarżącego. Do pisma tego skarżący załączył zaświadczenie z Zespołu Szkół nr 2 w W. z dnia 24 czerwca 2015 r., wyciągi z rachunków bankowych w [...] Banku Spółdzielczym w D. Oddział w O. R. K. za okres od 1 grudnia 2014 r. do 31 maja 2015 r., kopie zeznań o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2013 i 2014 (PIT-36), informacji o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy w roku 2013 (PIT-11) R. K., informacji o dochodach uzyskanych od organu rentowego za rok podatkowy 2013 skarżącego (PIT-11A), informacji o wysokości dochodu (straty) z pozarolniczej działalności gospodarczej w roku podatkowym 2013 i 2014 skarżącego (PIT/B). Postanowieniem z dnia 8 lipca 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący stwierdził, że biorąc pod uwagę sytuację rodzinną i materialną, wynikającą z oświadczenia majątkowego, nie jest w stanie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie uiścić kosztów sądowych w całości. Skarżący wskazał jednocześnie, że jego miesięczne dochody wynoszą 3 000 zł miesięcznie, z czego wydatki kształtują się na poziomie 1 750 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że sąd nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. W razie jego skutecznego wniesienia zaskarżone zarządzenie lub postanowienie automatycznie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu musi zostać rozpoznana przez sąd (zob. H. Knysiak-Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Tadeusz Woś (red.), Warszawa 2005, s. 654). Dla oceny wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych istotne znaczenie ma okoliczność, że w sprawie już zapadło prawomocne orzeczenie w tym przedmiocie. Postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2014 r., II GZ 468/14 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił bowiem zażalenie skarżącego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 2 czerwca 2014 r. o odmowie przyznania przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W orzecznictwie wskazuje się, że prawomocne postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 p.p.s.a.). Instytucja przewidziana w art. 165 p.p.s.a. nie służy do ponownego rozpatrzenia argumentów strony przedstawionych w trakcie rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy, lecz do umożliwienia zmiany postanowień niekończących sprawy (w tym postanowień w przedmiocie przyznania prawa pomocy) w przypadku, gdy okoliczności sprawy uległy zmianie, powodując nieadekwatność poprzednio zapadłego postanowienia do zmienionej sytuacji. W przypadku braku wskazania, iż okoliczności sprawy uległy zmianie art. 165 p.p.s.a., nie znajduje zastosowania, a zatem brak jest przesłanek do zmiany postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy. Bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może jednak uchylić i zmienić takiego postanowienia. Przez zmianę okoliczności sprawy należy przy tym rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, a którego zmiany domaga się strona (por. postanowienia NSA: z dnia 30 czerwca 2014 r., II FZ 964/14; z dnia 19 maja 2015 r., I GZ 274/15; z dnia 10 czerwca 2015 r., II GZ 273/15; z dnia 24 czerwca 2015 r., I OZ 623/15; z dnia 10 lipca 2015 r., II OZ 681/15; II GZ 273/15; z dnia 23 lipca 2015 r., II GZ 356/15). Postępowanie dotyczące ponownego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy powinno zatem mieć na celu ocenę, czy zmieniły się okoliczności faktyczne bądź prawne, które były podstawą odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy prawomocnym postanowieniem z dnia 2 czerwca 2014 r. Podkreślić też trzeba, że instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od sformułowanej w art. 199 p.p.s.a. zasady, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jak wskazuje się w orzecznictwie i doktrynie, w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010 r., II OZ 26/10). Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, a więc znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Prawo pomocy nie może chronić lub też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeżeli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienia NSA: z dnia 23 lipca 2013 r., II FZ 565/13, z dnia 29 maja 2013 r., II OZ 406/13). Osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, Lex nr 8623; postanowienie NSA z dnia 19 marca 2012 r., I FZ 10/12). Jak stanowi art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym określa art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W myśl tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zawarty w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Wnioskodawca winien zatem wykazać, że występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W związku z tym to w interesie wnioskodawcy leży przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o jakim stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych, natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty (por. postanowienie NSA z dnia 29 stycznia 2008 r., I FZ 437/07). Ostatecznie też do sądu należy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie. Ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się przy tym jedynie do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. Sąd może kierować się w tym względzie wyłącznie przesłankami wynikającymi z art. 246 p.p.s.a. Przytoczona przez skarżącego w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy argumentacja oraz nadesłane dokumenty nie pozwalają uznać, że sytuacja materialna skarżącego uległa pogorszeniu w stosunku do sytuacji będącej przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi (postanowienie z dnia 2 czerwca 2014 r.) i Naczelnego Sądu Administracyjnego (postanowienie z dnia 20 sierpnia 2014 r.). Można nawet stwierdzić, że sytuacja ta uległa poprawie. W poprzednim oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżącego i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie skarżący zadeklarował dom o powierzchni 160 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 2 ha. Oświadczył także, iż dochód brutto jego i czterech osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wynosi 2 500 zł. Obecnie skarżący w oświadczeniu tym zadeklarował dom o powierzchni 180 m2, nieruchomość rolną o powierzchni 2 ha, budynek o powierzchni 80 m2, samochody Kia Rio i Toyota Yaris. Tak jak poprzednio skarżący wskazał, że miesięczny dochód brutto jego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wynosi 2 500 zł. Przy czym obecnie we wspólnym gospodarstwie domowym ze skarżącym pozostają tylko żona i syn. W sprzeciwie od postanowienia z dnia 8 lipca 2015 r. skarżący stwierdził natomiast, że dochód ten wynosi 3 000 zł. Istotne jest też w 2014 r. skarżący z żoną uzyskali wyższe przychody, a w konsekwencji tego dochody, niż w 2013 r. W 2013 r. przychody brutto skarżącego i jego żony wyniosły łącznie 57 024,54 zł, dochód brutto skarżącego wyniósł 4 482,16 zł, zaś jego żony 974,70 zł. W 2014 r. przychody brutto skarżącego i jego żony wyniosły łącznie 84 416,06 zł, dochód brutto skarżącego wyniósł 35 013,19 zł, zaś jego żony 3 649,39 zł. Z przedłożonych wyciągów z rachunków bankowych R. K. wynika, że na dzień 31 maja 2015 r. na rachunkach tych było dodatnie saldo końcowe (odpowiednio 4 036,94 zł i 570,91 zł). Bez znaczenia są twierdzenia skarżącego, że 4 000 zł, które się tam znajduje stanowi własność syna (prezent z okazji 18 urodzin) pozostającego ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Z analizy rachunku bankowego nr [...] wynika zresztą, że saldo początkowe na dzień 1 grudnia 2014 r. wynosiło 2 265,19 zł. Na rachunek ten żona skarżącego dokonywała regularnych wpłat. Przy czym w dniu w dniu 4 lutego 2015 r. wpłaciła 5 000 zł, chociaż według oświadczenia skarżącego nie pracuje i pozostaje na jego utrzymaniu. Zauważyć w tym miejscu trzeba, że skarżący pomimo wezwania nie wyjaśnił, dlaczego jego żona nie pracuje i nie uzyskuje dochodu. Nie przedłożył też informacji, czy zarejestrowała się w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna. Z zeznań o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2013 i 2014 (PIT-36) tymczasem wynika, że źródło przychodów żony skarżącego stanowiła działalność wykonywana osobiście, zaś w 2014 r. dodatkowo należności ze źródeł takich jak: stosunek pracy, służbowy, spółdzielczy i praca nakładcza, a także zasiłek pieniężny z ubezpieczenia społecznego wypłaconego przez zakład pracy i innych źródeł. Zważywszy na powyższe stwierdzić należy, iż brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego tym bardziej, że niniejsze rozstrzygnięcie na obecnym etapie postępowania ani nie ograniczy skarżącemu dostępu do sądu, ani też nie pozbawi go tego prawa. Skarżący uiścił już bowiem należne wpisy sądowe (w tym wpis od skargi kasacyjnej) oraz opłatę kancelaryjną w prawidłowej wysokości. Dodać w tym miejscu trzeba, że ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, skarżący złożył w dniu 13 maja 2015 r., to jest już po uiszczeniu wpisów sądowych oraz opłaty kancelaryjnej. Wniosek taki wywiera skutki prawne od daty jego wniesienia. Nie obejmuje zatem zwolnienia od kosztów, które strona miała obowiązek uiścić przed jego złożeniem (por. postanowienie NSA z dnia 23 czerwca 2004 r., sygn. akt FZ 125/04). Mając powyższe na uwadze, sąd na podstawie art. 165 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu. ak