II SPP/Ol 8/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Matuszak po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2019 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze sprzeciwu "[...]" na postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 28 stycznia 2019 r., sygn. akt II SPP/Ol 8/19 w sprawie ze skargi "[...]" na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w "[...]" z dnia 11 września 2018 r., nr "[...]" w przedmiocie warunków zabudowy postanawia utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 28 stycznia 2019 r., sygn. akt II SPP/Ol 8/19. Wnioskiem z dnia 8 stycznia 2019 r., "[...]" (dalej jako: skarżąca), wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 28 stycznia 2019 r. starszy referendarz sądowy odmówiła skarżącej przyznania prawa pomocy, gdyż w rozpoznawanym, kolejnym wniosku PPF, wnioskodawczyni nie wykazała, że wszystkie ponoszone przez jej rodzinę wydatki zasługują na przyznanie im pierwszeństwa przed kosztami postępowania. Nie wyjaśniła też przyczyn rozbieżności pomiędzy wysokością i przeznaczeniem wydatków wykazanych w obydwu wnioskach także w nawiązaniu do zawartego w sprzeciwie stwierdzenia, że wykazane wcześniej wydatki skumulowały się, co oznacza, że jako wydatki miesięczne były w istocie zawyżone, a mimo to wydatki wykazane obecnie są jeszcze wyższe. W złożonym sprzeciwie skarżąca zarzuciła, że w postanowieniu nie odniesiono się do art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 8 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej. W ocenie skarżącej, z art. 246 p.p.s.a., wynika, że nie można odmówić pomocy prawnej osobie powołującej się na tę ustawę, ponadto osobie posiadającej kartę dużej rodziny należy się prawo do żądanej pomocy. Skarżąca wyjaśniła ponadto, że kredyty zostały zaciągnięte na zakup urządzenia do przygotowania żywności oraz na zakup łóżek piętrowych i biurek dla dzieci, zaś poprzednie kredyty były zaciągane w czasie prowadzenia działalności gospodarczej na "różne rzeczy" i zakup domu (kredyt mieszkaniowy). Odnosząc się do obowiązku uiszczenia opłaty sądowej przed opłatą kredytów stwierdziła, że niepłacenie kredytu powoduje wypowiedzenie kredytu i postawienie go w stan natychmiastowej wymagalności i windykację. Wyjaśniła też, że kwota z pozycji 7.2.1. formularza PPF jest kwotą, posiadaną na ROR w dniu składania oświadczenia, a nie kwotą zaoszczędzoną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, z późn. zm.), dalej jako "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy art. 258 § 1 pkt 7 p.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu, przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. np. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11, dostępne na www.orzeczenia.nsa. gov.pl, dalej jako "CBOSA"). Z powyższego również wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania istnienia okoliczności, o których mowa w cytowanym wyżej przepisie. Co do zasady, to osoba wnioskująca winna już na etapie składania wniosku poczynić starania w celu wykazania, m.in. stosownymi dokumentami, istnienia przesłanek do przyznania jej prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować, swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10; z 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11, CBOSA). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, to jest obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przedstawiona regulacja obliguje Sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie w przypadku stwierdzenia spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek określonych w art. 246 § 1. Podkreślenia ponownie wymaga, że ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które rzeczywiście nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są tak bardzo ograniczone, że zaspokajają zaledwie podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny. Przyznanie prawa pomocy stanowi bowiem w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu Państwa (czyli jest to dodatkowe obciążenie innych obywateli) i dlatego winno być udzielane wyjątkowo. W przypadku niezamożnego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych obiektywnie możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Udzielenie prawa pomocy powinno mieć więc miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (zob. postanowienie NSA z 22 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 383/13, CBOSA). W ocenie Sądu, skarżąca nie spełniła ustawowych przesłanek do udzielenia prawa pomocy w zakresie całkowitym. W kwestionowanym postanowieniu starszy referendarz zasadnie przyjęła, że wykazana przez skarżącą sytuacja materialna rodziny nie przemawia za uznaniem, by w sprawie zachodziła przesłanka uzasadniająca przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z akt sprawy wynika, że deklarowany dochód rodziny skarżącej wynosi 13.467 zł netto. W przeliczeniu zatem na osobę w rodzinie (1.496,37 zł) przekracza próg interwencji socjalnej, wynoszący od dnia 1 października 2018 r. - 528 zł na osobę w rodzinie (zob. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - Dz.U. z 2018 r., poz. 1358). Jak wskazano wyżej, prawo pomocy znajduje uzasadnienie wyłącznie wobec osób bardzo ubogich, a więc takich, które w chwili złożenia wniosku żyją poniżej progu interwencji socjalnej. Ponadto, otrzymanie i spłata kredytów, w tym hipotecznego, nie świadczy o tym, że skarżąca znajduje się na skraju ubóstwa, wręcz przeciwnie, z doświadczenia życiowego wynika, że aby uzyskać kredyt hipoteczny konieczne jest uprzednie wykazanie zdolności kredytowej, a więc tak wysokiej wiarygodności finansowej, która pozwala zabezpieczyć na kilkadziesiąt lat terminową spłatę kwoty głównej kredytu, jak i wymaganych odsetek i ewentualnych innych kosztów związanych z umową kredytową (zob. postanowienie NSA z 27 maja 2015 r., II FZ 410/15, CBOSA). W rezultacie, konieczność regulowania przez stronę zobowiązań prywatnoprawnych nie może powodować przerzucenia kosztów związanych z udziałem w sprawie adwokata na Skarb Państwa. Należy również wskazać, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowany jest pogląd, że zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytów) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (zob. np. postanowienia NSA: z 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06; z 19 listopada 2014 r., sygn. akt I OZ 1036/14, z 12 marca 2014 r., sygn. akt II GZ 96/14, z 5 marca 2014 r., sygn. akt II FZ 117/14; z 18 października 2012 r., sygn. akt II OZ 919/12 oraz z 15 czerwca 2012 r., sygn. akt I FZ 189/14 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowo-administracyjnych na Skarb Państwa (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 lutego 2010 r. sygn. akt II FZ 55/10 r., z 30 marca 2016 r. sygn. akt I GZ 165/16, z 17 czerwca 2016 r. sygn. akt I OZ 618/16, CBOSA). Uwzględniając powyższe należy stwierdzić, że w sytuacji gdy skarżąca z mężem uzyskują z różnych źródeł stałe dochody, trudno skarżącą uznać za osobę rzeczywiście należącą do grona osób ubogich, które nie są w stanie zdobyć środków pieniężnych na sfinansowanie jakichkolwiek kosztów postępowania. Możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (por. postanowienie NSA z 29 października 2010 r., sygn. akt I FZ 323/10, CBOSA). Wyjaśnić ponadto należy, że ustawa z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny (Dz.U. z 2017 r., poz. 1832 ze zm.) określa zasady przyznawania członkom rodziny wielodzietnej Karty Dużej Rodziny, sposób przyznawania im uprawnień oraz sposób realizacji i finansowania zadań wynikających z ustawy (art. 1 ust. 1). Zgodnie z ust. 2 art. 1 tej ustawy uprawnienia przysługujące osobom posiadającym ważną Kartę polegają na przyznaniu korzystniejszego od ogólnie obowiązującego dostępu do towarów, usług lub innych form działalności. Na mocy zaś art. 23 ust. 1 cytowanej ustawy uprawnienia przysługujące na podstawie Karty mogą być przyznane przez: instytucje podległe właściwym ministrom i inne podmioty, na podstawie umowy, o której mowa w art. 24 ust. 1. Tym samym błędne jest stanowisko skarżącej, że sam fakt posiadania Karty Dużej Rodziny przesądza o obowiązku uwzględnienia przez sąd administracyjny wniosku o przyznanie prawa pomocy, gdyż nie wynika to ani z przepisów ustawy o Karcie Dużej Rodziny, ani z przepisów p.p.s.a. Dodać należy, że sam fakt wielodzietności rodziny nie świadczy o tym, że wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co jest wymagane przez art. 246 § 1 p.p.s.a. Ponadto, wyjaśnić należy, że instytucja prawa pomocy, udzielana na podstawie przepisów p.p.s.a., nie jest tożsama z nieodpłatną pomocą prawną, regulowaną przez przepisy ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2030 z późn. zm.). Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej nieodpłatna pomoc prawna obejmuje: poinformowanie osoby fizycznej, zwanej dalej "osobą uprawnioną", o obowiązującym stanie prawnym oraz przysługujących jej uprawnieniach lub spoczywających na niej obowiązkach, w tym w związku z toczącym się postępowaniem przygotowawczym, administracyjnym, sądowym lub sądowoadministracyjnym lub wskazanie osobie uprawnionej sposobu rozwiązania jej problemu prawnego, lub sporządzenie projektu pisma w sprawach, o których mowa w pkt 1 i 2, z wyłączeniem pism procesowych w toczącym się postępowaniu przygotowawczym lub sądowym i pism w toczącym się postępowaniu sądowoadministracyjnym, lub nieodpłatną mediację, lub sporządzenie projektu pisma o zwolnienie od kosztów sądowych lub ustanowienie pełnomocnika z urzędu w postępowaniu sądowym lub ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego w postępowaniu sądowoadministracyjnym oraz poinformowanie o kosztach postępowania i ryzyku finansowym związanym ze skierowaniem sprawy na drogę sądową. Stosownie zaś do art. 8 ust. 1 tej ustawy zadania polegające na udzielaniu nieodpłatnej pomocy prawnej, świadczeniu nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego oraz edukacji prawnej, o których mowa w art. 11 ust. 7 zdanie drugie, są zadaniami zleconymi z zakresu administracji rządowej realizowanymi przez powiat w porozumieniu z gminami albo samodzielnie. W myśl natomiast § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2018 r. w sprawie nieodpłatnej pomocy prawnej oraz nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego (Dz.U. z 2018 r., poz. 2492) udzielanie nieodpłatnej pomocy prawnej oraz świadczenie nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego odbywa się w punktach nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego usytuowanych w lokalach, o których mowa w art. 8 ust. 10 ustawy. Tak więc nie ma podstaw prawnych, aby utożsamiać uprawnienia osób, o których mowa w art. 4 ust. 1 ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej z przyznaniem prawa pomocy na zasadach określonych w p.p.s.a. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 260 § 2 p.p.s.a., należało postanowić, jak w sentencji.