I SA/Po 206/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Wolna-Kubicka po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu WR od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia [...] o sygn. akt [...] oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi WR na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania egzekucyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Pismem z dnia [...], skarżący wniósł skargę na wymienione w sentencji postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej. W odpowiedzi na doręczenie odpisu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi, skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Starszy referendarz sądowy tutejszego sądu postanowieniem z dnia [...], oddalił wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Na skutek rozpoznania sprzeciwu strony skarżącej WSA postanowieniem z dnia [...], utrzymał zaskarżone postanowienie w mocy. WSA postanowieniem z dnia [...], sygn. akt [...] odrzucił skargę. Po doręczeniu skarżącemu odpisu postanowienia z dnia [...], skarżący ponowienie złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku podał, że choroba orzeczona przez biegłego sądowego wyklucza uczestnictwo w postępowaniu sądowym w jakiejkolwiek formie. Skarżący podał, że posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Wskazał, że nie ma środków finansowych i znajduje się w trudnej sytuacji. Skarżący podał, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, z tytułu renty otrzymuje [...] netto. Wnioskodawca ma zobowiązania wobec A w wysokości [...]. Wnioskodawca następnie podał, że nie składał zeznań rocznych podatkowych za [...], gdyż jest na rencie. Skarżący oświadczył, że nie posiada rachunków bankowych, lokat i kart kredytowych. Wnioskodawca podał, że świadczenie, które otrzymuje, nie wystarcza na pokrycie wszystkich kosztów miesięcznego utrzymania. Skarżący podał, że poza rentą nie uzyskuje innych dochodów, nie korzysta z pomocy opieki społecznej, nie posiada pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Wnioskodawca pozostaje w związku małżeńskim, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Skarżący podał, że nieruchomość, w której zamieszkuje stanowi dzierżawę małżonki od Gminy. Skarżący mimo wezwania nie przedłożył zeznań rocznych podatkowych żony za [...], nie wyjaśnił nawet czy małżonka zeznania roczne podatkowe za w.w lata składała, nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu uzyskuje ona miesięczne dochody, nie wyjaśnił czy małżonka korzysta z pomocy opieki społecznej, czy posiada pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak to jakiej marki, jaki jest ich typ, rok produkcji i wartość rynkowa, czy posiada ona jakieś nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), oszczędności, papiery wartościowe, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł. W wyniku rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy starszy referendarz sądowy WSA postanowieniem z dnia [...], sygn. akt [...] oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Pismem z dnia [...] skarżący wniósł sprzeciw od w.w postanowienia referendarza sądowego tutejszego sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z postanowieniami znajdującego zastosowanie w sprawie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako: "P.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na podstawie art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony skarżącej od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu jest bowiem przerzuceniem ciężaru ponoszenia kosztów postępowania na Skarb Państwa. Instytucja prawa pomocy ma bowiem na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11). Oceniając zasadność wniosku Sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy ponadto wskazać, że strona skarżąca wszczynając spór na drodze sądowej powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10). Mając z kolei na uwadze, że rozpoznawany niniejszym orzeczeniem wniosek o przyznanie prawa pomocy stanowi drugi wniosek w tym przedmiocie wskazać należy, że zgodnie z art. 165 P.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do kategorii postanowień niekończących postępowania w sprawie należą między innymi postanowienia wydane w przedmiocie prawa pomocy. Jak wskazuje się przy tym w orzecznictwie złożenie przez stronę kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Rolą sądu w takim przypadku jest zbadanie, czy strona powołuje się na nowe okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 22 lipca 2014 r., II FZ 957/14, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy okolicznością wskazującą na "zmianę okoliczności sprawy" będzie w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 08 sierpnia 2014 r., II OZ 746/14, postanowienie NSA z dnia 09 lipca 2014 r., II GZ 336/14, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając powyższe na uwadze i odnosząc się do przedstawionego przez skarżącego stanu faktycznego należy wskazać, że z informacji przedstawionych w rozpoznawanym wniosku nie wynika, aby sytuacja wnioskodawcy uległa istotnej zmianie w porównaniu do sytuacji udokumentowanej pierwszym z wniosków o przyznanie prawa pomocy, tj. wnioskiem z dnia [...]. W szczególności istotnej zmianie nie uległa wielkość dochodów osiąganych przez skarżącego oraz sytuacja majątkowa w pozostałym zakresie. W świetle powyższego stwierdzić należy, że aktualność zachowało wyrażone w postanowieniu tutejszego Sądu z dnia [...], zgodnie z którym skarżący nie wykazał w istocie przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Zaznaczenia w tym miejscu wymaga, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przytoczonego przepisu jednoznacznie wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie przyjmuje się przy tym, że dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się jakichkolwiek kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por.: postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r., I OZ 979/10, dostępne pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Tymczasem z oświadczenia skarżącego zawartego w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że osiąga on dochód w kwocie [...]. Uzasadnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie pozwala jednak na ustalenie kosztów utrzymania skarżącego, bowiem skarżący ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że uzyskiwane dochody nie wystarczają na wszystkie koszty miesięcznego utrzymania. Analizując przedłożone oświadczenie o stanie majątkowym sąd zwrócił uwagę na to, że skarżący nie udzielił odpowiedzi na pytanie dotyczące sytuacji majątkowej i finansowej jego małżonki. Wskazać w tym miejscu należy, że w przypadku, gdy sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. (por.: postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2014 r., II GZ 393/14, dostępne pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślenia wymaga, że sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej, a zwłaszcza, gdy została do tego zobowiązana przez sąd (por. wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2013 r., sygn. akt II GZ 260/13). Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Należy także zauważyć, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać też należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (wyrok NSA z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13). Wskazuje się też, że strona będąca osoba fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od wynikającej z art. 199 P.p.s.a. zasady, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Powyższe oznacza, że to strona wnosząca o przyznanie jej prawa pomocy ponosi ciężar udowodnienia przesłanek uzasadniających udzielenie jej tego prawa. Zaniechania w tym względzie obciążają występującego z wnioskiem. W orzecznictwie wskazuje się, że konstrukcja art. 255 P.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (por.: postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., II FZ 391/14, dostępne pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, skarżący nie wykazał, że w jego sytuacji zachodzą przesłanki warunkujące przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Raz jeszcze w tym miejscu podkreślić należy, że mimo wezwania ze strony referendarza sądowego skarżący nie przedłożył wszystkich dokumentów i nie przedłożył pełnych wyjaśnień przemawiających za zgodnym z żądaniem wnioskodawcy rozstrzygnięciem jego wniosku. Skarżący bowiem mimo wezwania po raz kolejny nie podał jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony. Skarżący, mimo wezwania, nie złożył zeznań rocznych podatkowych żony za [...], nie wyjaśnił nawet czy zeznania roczne podatkowe za [...] małżonka składała, nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu uzyskuje ona miesięczne dochody, nie wyjaśnił, czy małżonka korzysta z pomocy opieki społecznej, czy posiada pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak to jakiej marki, jaki jest ich typ, rok produkcji i wartość rynkowa, czy posiada ona jakieś nieruchomości (np. dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), oszczędności, papiery wartościowe, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący wprawdzie podniósł, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, jednakże wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm., dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje, tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Odnosząc się do podnoszonych przez skarżącego okoliczności odnośnie choroby psychicznej oraz orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności należy wskazać, że sąd w pełni również rozumie, iż stan zdrowia skarżącego może utrudniać mu podejmowanie czynności w postępowaniu sądowoadministracyjnym we właściwy sposób, jednak choroba i leczenie zdrowia psychicznego nie uzasadniają braku zdolności strony do czynności procesowych, choroba taka bowiem nie unicestwia zdolności do czynności prawnych (por. wyrok z dnia 13 lipca 2001r. sygn. akt I SA/Gd 980/00). Ponadto kryterium przewidzianym przepisami regulującymi instytucję prawa pomocy, są możliwości płatnicze wnioskodawcy, natomiast złożone przez wnioskodawcę wyjaśnienia nie pozwalają na ustalenie jego sytuacji majątkowej i finansowej, uniemożliwiając w konsekwencji przyjęcie, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Należy zatem uznać, że referendarz sądowy dokonał prawidłowej oceny wniosku skarżącego. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.