I SA/Wa 2006/17

Starszy referendarz sądowy - Justyna Wtulich – Gruszczyńska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku I. A. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. A. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] września 2017 r. nr [...] w przedmiocie kary za prowadzenie Domu Pomocy Społecznej bez zezwolenia postanawia I. uchylić postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 14 grudnia 2017 r., II. odmówić przyznania I. A. prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2017 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że stosownie do treści art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej (a taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie). Przedmiotem skargi jest decyzja Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] września 2017 r. nr [...] w przedmiocie kary za prowadzenie domu pomocy społecznej bez zezwolenia. Ze względu na ustawowe zwolnienie wnioskodawczyni od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umorzono postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W niniejszej sprawie zważono, co następuje : Zgodnie z treścią art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 t.j.) powoływanej dalej jako P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Stosownie do treści art. 167a § 1 P.p.s.a. do zarządzeń oraz postanowień referendarza sądowego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zarządzeń przewodniczącego oraz postanowień sądu. Wskazać należy, że zmiana okoliczności sprawy to zarówno zmiana okoliczności faktycznych, które stanowiły przesłankę rozstrzygnięcia, jak również zmiana okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które wcześniej zapadło. Ponadto, okoliczności te muszą mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia, a więc dotyczyć okoliczności istotnych dla kwestii, która stała się podstawą orzeczenia sądu mającego podlegać zmianie. W niniejszej sprawie istotną okolicznością uzasadniającą uchylenie i zmianę wydanego w dniu 14 grudnia 2017 r. postanowienia jest brak podstaw prawnych do ustawowego zwolnienia wnioskodawczyni od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Stosownie do treści art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] września 2017 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2017 r., nr [...] nakładającą na skarżącą, w związku z prowadzeniem bez zezwolenia placówki zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnoprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, karę pieniężną w wysokości [...] zł. Zakres sprawy nie dotyczy zatem pomocy i opieki społecznej, lecz sprawy dotyczącej zezwolenia na prowadzenie tego rodzaju plac placówki, dlatego skarżąca jest zobowiązana do ponoszenia kosztów zainicjowanego postępowania. Zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2003 r. nr 221 poz. 2192 i 2193) w sprawach w których zaskarżonym aktem jest objęta należność pieniężna pobiera się wpis stosunkowy. W niniejszej sprawie zaskarżonym aktem objęta jest kara pieniężna w wysokości [...] zł, za prowadzenie bez zezwolenia placówki zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnoprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, dlatego od wniesionej skargi należy pobrać wpis stosunkowy. Z tego względu, wnioskodawczyni nie podlega ustawowemu zwolnieniu z kosztów sądowych w sprawie na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., a zatem wydane w dniu 14 grudnia 2017 r. postanowienie należało uchylić i sprawę rozpoznać na nowo. Przechodząc do merytorycznego rozpoznania złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazać należy, że z nadesłanego formularza wynika, że wnioskodawczyni prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i utrzymuje się z dochodu uzyskiwanego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz posiadanego gospodarstwa rolnego o łącznej wysokości [...] zł netto miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawczyni wskazała, że w związku z trwającymi od lat problemami z legalizacją działalności gospodarczej, którą prowadzi utraciła płynność finansową. Zaznaczyła, że na inwestycje oprócz własnych oszczędności zaciągnęła kredyt bankowy [...]. Wnioskodawczyni podała, że posiada budynek mieszkalny o powierzchni ok. [...] m ² oraz gospodarstwo rolne z zabudowaniami o powierzchni [...] ha: w tym grunty orne stanowią około [...] ha, a działka siedliskowa około [...] ha. Podała, że szacunkowa wartość budynku mieszkalnego wynosi ok. [...] zł, a wartość gruntów ok. [...] zł. Wnioskodawczyni oświadczyła, że posiada także budynek mieszkalny (pensjonat) w budowie o wartości ok. [...] zł. Podała, że posiada przedmioty wartościowe o wartości powyżej [...] zł, które stanowią wyposażenie mieszkania - sprzęt RTV i AGD. Jako stałe zobowiązania finansowe i wydatki miesięczne wnioskodawczyni podała: kredyt hipoteczny zaciągnięty [...] na kwotę [...] z ratą w wysokości [...] zł, kredyt zaciągnięty w złotówkach na kwotę [...] zł, który zaznaczyła, że nie jest spłacany, opłaty za media w wysokości [...] zł, ubezpieczenie w wysokości [...] zł, podatek od nieruchomości w wysokości [...] zł, zobowiązania wobec ZUS w wysokości ok. [...] zł zaznaczając, że został w tej kwestii złożony wniosek o układ ratalny. Wnioskodawczyni dodała, że z uwagi na trudną sytuację finansową w spłacie kredytu hipotecznego pomaga jej mąż z którym ma ustanowioną rozdzielność majątkową. Przepisy ustawy P.p.s.a. przewidują możliwość przyznania stronom postępowania prawa pomocy. Prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 P.p.s.a) lub częściowym (art. 245 § 3 P.p.s.a.), przy czym jego przyznanie uzależnione jest od spełnienia przez stronę ustawowo przewidzianych przesłanek. Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). W niniejszej sprawie wnioskodawczyni wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Podkreślić należy, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka –Medek, wyd. Zakamycze 2005, s. 594). Wskazać należy, iż prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, która powinna stanowić przywilej dla osób, które muszą korzystać z ochrony prawnej przed sądem, a w przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu (tak H. Knysiak – Molczyk w "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz". pod redakcją prof. T. Wosia. Warszawa 2005 s. 631). Sprawą zainteresowanego jest natomiast wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postan. NSA z 31 marca 2005 r. I FZ 63/05). Mając na uwadze okoliczności niniejszej sprawy uznać należy, że wnioskodawczyni nie znajduje się w żadnej z ww. sytuacji materialnej kwalifikującej ją do przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawczyni utrzymuje się z dochodu uzyskiwanego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz z dochodu uzyskiwanego z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego o łącznej wysokości [...] zł netto miesięcznie. Z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni prowadzi placówkę zapewniającą całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym oraz osobom w podeszłym wieku pn. "[...]". Wnioskodawczyni oświadczyła, że w związku z trwającym od 2007 r. problemem z legalizacją ww. działalności gospodarczej utraciła płynność finansową. Z akt sprawy nie wynika jednak, aby wnioskodawczyni zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej i by utraciła płynność finansową. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącej w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Skarżąca, pomimo deklarowanej utraty płynności finansowej nadal funkcjonuje w obrocie, prowadząc działalność gospodarczą i utrzymując określony poziom płynności finansowej. Z wpisu w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej na dzień [...] stycznia 2018 r., wynika, że przy indywidualnej działalności gospodarczej wnioskodawczyni wpisany jest status aktywny. Skoro wnioskodawczyni kontynuuje działalność gospodarczą należy przyjąć, iż nie istnieją przeszkody do uzyskania środków pieniężnych na poniesienie kosztów sądowych w sprawie. Celem działalności gospodarczej jest bowiem osiągnięcie zysku. Jeżeli więc przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą, to oznacza, że przynosi ona mu zysk, nawet jeśli przez pewien czas ma kłopoty finansowe. W przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że jeżeli przedsiębiorstwo, które nie wykazało, iż utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych, powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008r. sygn. akt I OZ 208/08). Wykazywanie niewielkiego dochodu lub nawet straty nie musi oznaczać utraty płynności finansowej przez przedsiębiorcę. Wskazać należy, że w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny zdolności płatniczych podmiotu nie jest jednak kategoria "dochodu", lecz "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Strata (lub niewielki dochód) jest wyłącznie wynikiem bilansowym i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych (por. np. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 19 maja 2014r., sygn. akt I SA/Wr 1630/13 i postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2013r., sygn. akt II OZ 707/13, dotyczące wniosków o przyznanie prawa pomocy). Argumentem za zwolnieniem wnioskodawczyni od kosztów sądowych nie może być również konieczność spłaty dwóch kredytów. Obowiązek zaspokojenia zobowiązań finansowych ma oczywiście wpływ na sytuację majątkową strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o przyznaniu wnioskodawczyni prawa pomocy. W orzecznictwie sadowym ukształtował się pogląd, że zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 marca 2011 r., sygn. akt II OZ 130/11 Lex nr 1080416, postanowienie z dnia 22 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 72/12 – Lex nr 1121302). Ponadto bank, oceniając deklarowane przez wnioskodawczynię przychody (dochody), uznał że dają one podstawę do przyznania dwóch kredytów w znacznej wysokości. W postępowaniu o kredyt bankowy badana jest zdolność kredytowa wnioskodawcy i to ona jest podstawą podjęcia decyzji o przyznaniu kredytu. W niniejszej sprawie bank udzielając dwóch kredytów uznał, że sytuacja dochodowa wnioskodawczyni pozwala na wywiązanie się z zaciągniętych zobowiązań - spłaty kredytu w kwocie [...] zł oraz w kwocie [...]. Wnioskodawczyni zaznaczyła, że obecnie ma kłopoty ze spłatą kredytów, gdyż jeden z nich został udzielony we frankach szwajcarskich. Oświadczyła jednak, że w spłacaniu kredytu hipotecznego udzielonego w [...] pomaga jej mąż, z którym ma ustanowioną rozdzielność majątkową. Podkreślić należy, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza jednak stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunku majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków. Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59), zwanej dalej k.r.o. regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o). Zgodnie z treścią art. 27 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokojenia potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zatem nawet rozdzielność majątkowa małżonków nie zwalnia drugiego małżonka z obowiązku udzielenia pomocy (art. 23 k.r.o.) Do obowiązków tych zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowym zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 stycznia 2009 r. II FZ 6/09 LEX nr 551925). Wyjaśnić należy, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.i.o.) i orzeczenia separacji (art.61 4 § 1 k.r.i.o., por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09, Lex nr 582903, postanowienie NSA z dnia 23 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 113/11, Lex 783804, postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2012 r. sygn. akt II FZ 1020/12 Lex 1240477). W niniejszej sprawie wnioskodawczyni nie podała, aby jej związek małżeński został rozwiązany przez rozwód lub została orzeczona separacja. Poza informacją, iż mąż pomaga w spłacie kredytu i posiada ustanowioną rozdzielność majątkową wnioskodawczyni nie podała żadnej innej informacji dotyczącej sytuacji finansowej i materialnej małżonka. Wskazać należy, iż fakt ustanowienia rozdzielności majątkowej nie zwalnia wnioskodawczyni od wykazania sytuacji finansowej małżonka. Wnioskodawczyni wnioskując o przyznanie prawa pomocy powinna zatem wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny – domowników, którzy pozostają z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, bądź są zobowiązani do alimentacji (art. 252 P.p.s.a). Stwierdzić zatem należy, że wnioskodawczyni wybiórczo przedstawia okoliczności świadczące o jej sytuacji materialnej i rodzinnej, akcentując przy tym te, które mają podkreślać jej trudną sytuację materialną. Błędnie przyjęła, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia ją z obowiązku podania wysokości dochodów uzyskiwanych przez małżonka i jego sytuacji majątkowej. Ponadto, wskazać należy, że przyjmuje się, iż posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Posiadany majątek może bowiem przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 10 stycznia 2005 r. FZ 478/04 LEX nr 393645, z 25 kwietnia 2013r. II FZ 158/13 LEX nr 1310045, z 5 kwietnia 2013 r. II OZ 222/13 LEX nr 1296872, z dnia 2 października 2014r. II OZ 1012/14 LEX nr 1530778, postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r. I SA/Sz 428/12 LEX nr 1212289). Ze złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawczyni posiada majątek w postaci budynku mieszkalnego o powierzchni ok. [...] m ² i wartości ok. [...] zł, budynku mieszkalnego (pensjonat), będącego w budowie, o wartości ok. [...] zł, nieruchomości rolnej z zabudowaniami o powierzchni [...] ha : w tym grunty orne stanowią około [...] ha, a działka siedliskowa około [...] ha o wartości ok. [...] zł. Wnioskodawczyni oświadczyła, że posiada także przedmioty wartościowe o wartości powyżej [...] zł, stanowiące wyposażenie jej mieszkania. W świetle powyższych danych stwierdzić należy, że trudno uznać wnioskodawczynię za osobę ubogą, której środki do życia są ograniczone, a do takich osób ma zastosowanie instytucja przyznania prawa pomocy. Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy może mieć zastosowanie jedynie wobec osób znajdujących się w skrajnie trudnej sytuacji materialnej uniemożliwiającej zaspokojenie bieżących potrzeb. Mając na uwadze stały dochód miesięczny osiągany przez wnioskodawczynię z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz z tytułu gospodarstwa rolnego, posiadany majątek, rodzaj prowadzonej działalności gospodarczej oraz pomoc otrzymywaną od męża w spłacie kredytu, stwierdzić należy, że wnioskodawczyni niewątpliwie do takich osób nie można zaliczyć. Jeżeli strona ma jakiekolwiek środki majątkowe, a w szczególności posiada stały miesięczny dochód oraz majątek to powinna partycypować w kosztach postępowania sądowego. Biorąc pod uwagę powyższej przedstawione okoliczności sprawy uznano, że wnioskodawczyni jest w stanie ponieść koszty sądowe samodzielnie i nie spowoduje to uszczerbku w jej środkach utrzymania koniecznego. Strona wnosząc skargę do Sądu winna się liczyć z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych w sprawie i wygospodarować na ten cel odpowiednie środki ograniczając niektóre wydatki nie będące niezbędnymi bądź też poprzez zgromadzenie środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych w sprawie. Tak więc strona powinna w procedurze planowania uwzględnić również ewentualność uczestnictwa w procesach sądowych i poczynić odpowiednie starania w celu zabezpieczenia środków finansowych niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania sądowego. Koszty sądowe, powinny być bowiem ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami. Dodać należy, że wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (por. postanowienie NSA z dnia 20 sierpnia 2009 r. II OZ 678/09). Z powyższych względów, na podstawie art. 165 w zw. z art. 167 a § 1 P.p.s.a. oraz 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a orzeczono jak w sentencji postanowienia.