I SA/Bd 913/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Urszula Wiśniewska po rozpoznaniu w dniu 07 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Z. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, luty, marzec i kwiecień 2011 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy Strona wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, luty, marzec i kwiecień 2011 r. W złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata albo doradcy podatkowego. Uzasadniając wniosek wskazał, że w wyniku egzekucji należności podatkowych w łącznej kwocie ponad [...] zł nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Podał, że jedynym jego stałym dochodem jest renta inwalidzka, którą w ¼ zajmuje ZUS na poczet zaległości, reszta świadczenia zajmowana jest przez organy egzekucyjne. Skarżący podniósł, że ma utrudnione możliwości zarobkowe ze względu na chorobę psychiczną spowodowaną urazem głowy i uszkodzeniem mózgu. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz dwójką dzieci, którego miesięczny dochód z renty inwalidzkiej wynosi [...] zł brutto. Oświadczył, że żona prowadzi działalność gospodarczą, która za 2013 r. przyniosła stratę w kwocie ok. [...] zł. Jako majątek nieruchomy skarżący wskazał mieszkanie o pow. [...] m². Oświadczył również, że nie posiada oszczędności oraz przedmiotów wartościowych, cały majątek został zajęty na poczet zaległości podatkowych. W odpowiedzi na wezwanie do nadesłania dokumentów oraz oświadczeń obrazujących sytuację finansową i majątkową wnioskodawca przedłożył: PIT-37 za 2012 r., z którego wynika, że za ten okres skarżący osiągnął dochód w kwocie [...] zł; PIT 40A za 2013 r., z którego wynika, że powyższy okres z tytułu świadczenia rentowego strona osiągnęła przychód w kwocie [...] zł; zeznania podatkowe żony, z których wynika, że za lata 2012-2013 z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazała ona stratę w kwocie [...] zł oraz [...] zł; wyciąg z rachunku bankowego żony; kserokopię księgi przychodów i rozchodów za okres od listopada 2013 r. do kwietnia 2014 r.; zaświadczenie z B. informujące, że skarżący posiada zadłużenie kredytowe w tym banku, które na dzień 29 maja 2014 r. wynosi [...] zł oraz, że w okresie ostatnich trzech miesięcy odnotowano wpływy w łącznej kwocie [...] zł; kserokopię rachunków za czynsz, gaz i prąd;. Ponadto skarżący oświadczył, że stałe miesięczne koszty utrzymania wynoszą ok. [...] zł (czynsz, woda, prąd, Internet, lekarstwa, żywność). Wskazał, że nie korzysta z pomocy rodziny, z wyjątkiem pomocy rzeczowej. Podał, że nie posiada oszczędności. Zaznaczył, że żona posiada samochód dostawczy marki F. z 2010 r. o wartości ok. [...] zł, który jest wykorzystywany w prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Wyjaśnił, że z jego majątku obecnie jest prowadzona egzekucja kwot wynikających z zaskarżonej decyzji oraz decyzji Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] r. opiewająca na kwotę [...] zł. Ponadto wskazał, że z jego renty potrącane jest miesięcznie ok. [...] zł. Jako załączniki skarżący wskazał wyciągi z rachunków bankowych żony z R. i P. oraz swoich kont z ostatnich trzech miesięcy, jednakże przedłożył tylko wyciąg z rachunku bankowego żony z B. Postanowieniem z dnia 13 czerwca 2014 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy odmówił stronie przyznania prawa pomocy wskazując, że wnioskodawca nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych niniejszego postępowania. W złożonym sprzeciwie skarżący zarzucił naruszenie przepisów regulujących prawo pomocy poprzez nieuwzględnienie wniosku, przedłożonych dowodów oraz stanu psychicznego wnioskodawcy. Wskazał na toczące się przeciwko niemu postępowania egzekucyjne, które obejmują łącznie kwotę kilku milionów złotych. Zaznaczył, że o braku środków finansowych na opłacenie kosztów postępowania świadczy wykazywana przez żonę strata z działalności gospodarczej, spłacane kredyty oraz amortyzacja środków trwałych. Wskazał, że posiadane na koncie gospodarczym środki finansowe nie są oszczędnościami, tylko środkami przeznaczonymi na inwestycje, zatem nie mogą zostać przeznaczone na opłaceni kosztów sądowych. Dodatkowo wskazał na chorobę psychiczną, która uniemożliwia mu podjęcie pracy zarobkowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Pismem z dnia 21 czerwca 2014 r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 13 czerwca 2014 r., który nie został odrzucony przez Sąd, a zatem powyższe postanowienie utraciło moc. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 2 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W związku z tym, że przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej we wskazanym art. 199 p.p.s.a., to rzeczą wnioskodawcy, jako osoby zainteresowanej, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W orzecznictwie przyjmuje się, że strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, iż mimo poczynienia wszelkich możliwych oszczędności i ograniczenia wydatków do niezbędnych, nie może zgromadzić środków na poniesienie chociaż części kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt II FZ 80/09, LEX nr 550323). Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Podkreślić należy, iż wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy oznacza również, że może być ona stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby, które pozbawione są środków do życia, bądź których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05, niepubl.). Jak wskazał NSA w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (niepubl.), prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Pomoc ta ma zatem służyć najuboższym, jej celem jest zapobieganie sytuacjom, w których rzeczywisty brak wystarczających środków finansowych uniemożliwiłby stronie skorzystanie z jej prawa do weryfikacji legalności orzeczenia organu administracji publicznej przez niezawisły sąd, ewentualnie do wniesienia środka zaskarżenia od orzeczenia sądu administracyjnego pierwszej instancji. W rozważaniach natury prawnej, na uwadze należy mieć również, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, a zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 02 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483 ze zm.), dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danego podmiotu na współobywateli. W wyniku dokonanej analizy sytuacji finansowej i materialnej skarżącego Sąd stwierdza, że nie można zgodzić się ze stanowiskiem, iż nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie Sądu, brak jest podstaw do przyjęcia, że strona skarżąca wykazała, iż nie ma realnych możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Przede wszystkim zauważyć należy, że przedstawiana przez wnioskodawcę zła sytuacja materialna nie jest wiarygodna. Skarżący podał, że czteroosobowa rodzina utrzymuje się z dochodu w kwocie [...] zł brutto miesięcznie, na który składa się świadczenie z renty chorobowej strony. Działalność gospodarcza prowadzona przez żonę K. L. wykazuje stratę. Pomoc uzyskiwana od rodziny nie ma postaci pieniężnej, a wyłącznie rzeczową. Po zsumowaniu miesięcznych wydatków wskazanych przez stronę w piśmie z dnia 28 maja 2014 r. (czynsz, woda, prąd, leki, Internet, żywność) wynika, że koszty utrzymania rodziny wynoszą ok. [...] zł miesięcznie. Skarżący wprawdzie wskazał, że część wydatków pokrywana jest z zaciągniętych przez żonę na prowadzoną działalność gospodarczą kredytów, nie podał jednak źródła finansowania spłacanych rat kredytowych, w sytuacji gdy oczywistym i niewymagającym dowodzenia jest, że zaciągnięcie zobowiązań kredytowych musi wiązać się z obowiązkiem ich spłaty w systemie ratalnym. W takiej sytuacji uznać należy, że składane przez stronę oświadczenia są nierzetelne i niewiarygodne, albowiem nielogiczna jest sytuacja, w której wydatki rodziny skarżącego przewyższają wykazane przez nią dochody, przy czym strona nie posiada żadnych oszczędności, a nadto nie otrzymuje żadnej pomocy finansowej od rodziny. W zakresie samych zobowiązań kredytowych wskazać należy, że przyznanie kredytu może świadczyć niewątpliwie o dobrej sytuacji materialnej kredytobiorcy. Skoro żona skarżącego zaciągnęła kredyty, to musiało się to mieścić w możliwościach finansowych jej przedsiębiorstwa, tzn., że oceniała swoją sytuację majątkową jako na tyle dobrą, że będzie w stanie spłacić kredyt, jednocześnie ponosząc wydatki związane z prowadzeniem firmy oraz utrzymaniem swojego gospodarstwa domowego. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że zaciągnięte kredyty świadczą o możliwościach płatniczych kredytobiorcy, przez co wyłączają możliwość przyznania prawa pomocy. Również posiadanie majątku w zasadzie wyłącza możliwość zwolnienia z kosztów sądowych, skoro istnieje możliwość jego obciążenia (por. postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2005 r. sygn. akt II GZ 56/05, niepubl.). Wskazuje się również, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego postępowania, albowiem w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb utrzymania danej osoby zostałby przerzucony na współobywateli. Zobowiązania cywilnoprawne nie powinny mieć zatem pierwszeństwa wobec zobowiązań względem Skarbu Państwa (por. postanowienie NSA z dnia z dnia 08 czerwca 2010 r. sygn. akt II OZ 499/10, LEX nr 649174). Odnosząc się dalej do działalności gospodarczej żony skarżącego, zauważyć należy, że prowadzi ona działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze, o czym świadczą przedłożone przez skarżącego zeznania podatkowe. Z zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku 2013 wynika, że K. L. osiągnęła przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł oraz poniosła koszty uzyskania przychodów w kwocie [...] zł. W roku 2012 wartości te kształtowały się odpowiednio w kwotach [...] zł i [...] zł. Żona wnioskodawcy zatem w obu latach poprzedzających złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wykazała stratę w kwotach [...] zł (rok 2013) oraz [...] zł (rok 2012). W tym kontekście zauważyć należy, iż wykazywana obecnie przez małżonkę strata z pozarolniczej działalności gospodarczej nie może świadczyć o braku jakichkolwiek środków finansowych. Sąd podziela prezentowane w orzecznictwie poglądy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011 r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Strata w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej jest więc jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych (por. postanowienia NSA z dnia 19 grudnia 2012 r., sygn. akt I FZ 451/12, LEX nr 1239208; z dnia 05 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 492/11, LEX nr 1069493; z dnia 09 listopada 2011 r., sygn. akt I FZ343/11; LEX nr 1069427 oraz z dnia 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11, LEX nr 783893). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie, generowane aktualną postawą przedsiębiorcy dokonującego zakupu towarów w większej ilości, niż ich sprzedaży. W konsekwencji, Sąd nie zgadza się ze skarżącym, że wykazywana strata może świadczyć o braku środków finansowych. Ponadto zauważyć należy, że żona skarżącego posiada samochód o wartości ok. [...] zł, wykorzystywany w prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, co oznacza, że dysponuje narzędziami pozwalającymi na generowanie dochodu, który posłużyć może na sfinansowanie kosztów postępowania sądowego. Skarżącego zatem nie można zaliczyć do osób najuboższych, charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Ponadto, jak wyżej wskazano, posiadanie majątku w zasadzie wyłącza możliwość zwolnienia z kosztów sądowych, skoro istnieje możliwość jego obciążenia. W tym miejscu należy również odnieść się do przedłożonych przez stronę wyciągów z dwóch rachunków bankowych K. L. w R., z których wynika, że na dzień 30 kwietnia 2014 r. saldo końcowe na koncie złotówkowym wynosi [...] zł, natomiast na koncie walutowym [...] EUR. Jak stwierdził NSA, nawet zerowy stan rachunków bankowych na dzień składania wniosku nie jest okolicznością wystarczającą dla uznania zaistnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Podstawą oceny, czy w stosunku do wnioskodawcy spełniły się przesłanki określone w art. 246 § 1 p.p.s.a., jest ustalenie, czy wnioskodawca w sposób rzetelny i wiarygodny przedstawił realne możliwości strony do wygospodarowania środków finansowych niezbędnych do choćby częściowego uiszczenia wpisu sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 22 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 19/13, LEX nr 1323331). Brak rzetelności w przedstawieniu sytuacji finansowej skarżącego dotyczy w tym zakresie nieprzedłożenia wyciągów z rachunku bankowego w P., który bez wątpienia wnioskodawca posiada, co wynika z treści pisma z dnia 28 maja 2014 r. oraz wyciągów z rachunku bankowego w B. W zakresie tego ostatniego konta skarżący wprawdzie przedłożył pismo z dnia 29 maja 2014 r., w którym Bank wskazał, że na konto wpłynęły w ciągu ostatnich 3 miesięcy świadczenia z ZUS w kwotach [...] zł, [...]zł, [...]zł oraz że skarżący posiada w Banku zadłużenie kredytowe w kwocie [...] zł, jednak pisma tego nie można uznać za wyciąg z konta bankowego stanowiącego o operacjach gotówkowych strony. Zauważyć należy, że skarżący występując na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. postanowienia NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 221/11, LEX nr 948887; z dnia 27 września 2011 r., sygn. akt II GZ 427/11, LEX nr 1151759; z dnia 18 października 2011 r., sygn. akt II FZ 569/11, LEX nr 984607; z dnia 25 października 2011 r., sygn. akt II GZ 473/11, LEX nr 984650; z dnia 16 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 479/11 LEX, nr 1148689). To na wnioskodawcy ciąży obowiązek rzetelnego współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź składanie niepełnych lub sprzecznych oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt II GZ 165/11, LEX nr 786130; z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt I GZ 455/10, LEX nr 711445). Tak więc, w sytuacji, gdy strona uchyla się od przedstawienia rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy bądź ze sobą sprzeczny przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną i rodzinną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 607/10, LEX nr 742666). Odnosząc się do wniosku skarżącego o ustanowienie pełnomocnika z urzędu Sąd stwierdza, że reprezentować stronę przed Sądem może nie tylko profesjonalny pełnomocnik, lecz także rodzice, małżonek, rodzeństwo, zstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia, co wynika z treści art. 35 § 1 p.p.s.a. Ponadto, skarżący działając w postępowaniu sądowoadministracyjnym bez fachowego pełnomocnika nie jest pozbawiony możności obrony swoich praw. Wynika to z regulacji zawartej w art. 134 § 1 p.p.s.a. nakładającej na Sąd obowiązek wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa, niezależnie od zarzutów i żądań skargi oraz art. 140 § 1 p.p.s.a. określającej obowiązek przewodniczącego pouczenia strony obecnej przy ogłoszeniu wyroku, działającej bez radcy prawnego lub adwokata o sposobie i terminie wniesienia środka zaskarżenia (por. postanowienie NSA z dnia 06 lutego 2009 r., sygn. akt II FZ 40/09, niepubl.). W tym zakresie zauważyć należy, że tylko sporządzenie skargi kasacyjnej, stosownie do art. 175 p.p.s.a., objęte jest szczególnym wymogiem dokonania tej czynności przez profesjonalnie działającego prawnika, pozostałych zaś czynności procesowych strona może dokonywać samodzielnie. Z treści przedkładanych przez skarżącego na etapie postępowania sądowoadministracyjnego pism (skarga, wniosek o przywrócenie terminu, wniosek o przyznanie prawa pomocy, wniosek o przedłużenie terminu na dokonanie czynności procesowej, pismo z dnia 28 maja 2014 r. wraz z załącznikami, sprzeciw od postanowienia Referendarza sądowego) wynika, że strona w zakresie czynności procesowych radzi sobie bardzo dobrze. Odmawiając przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika, Sąd miał jednak głównie na uwadze okoliczność, że skarżący w niniejszym postępowaniu nie uprawdopodobnił w sposób wiarygodny i rzetelny, iż nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Końcowo Sąd zauważa, że postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w sprawie o sygn. akt I SA/Bd 902/13, gdzie skarżący zobowiązany był do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie [...] zł. Z akt tej sprawy wynika, że na przedmiotowe postanowienie nie zostało wniesione zażalenie do NSA. W rozpatrywanej sprawie, na obecnym etapie postępowania, koszty sądowe ograniczają się natomiast do kwoty wpisu sądowego od skargi w wysokości [...]zł. Z powyższego należy wywieść, iż skoro strona nie kwestionuje rozstrzygnięcia zobowiązującego ją do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie [...]zł, to tym bardziej uiszczenie wpisu sądowego w kwocie o połowę mniejszej leży w jej możliwościach finansowych. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.