II SA/Go 365/17

Dnia 27 lutego 2018 roku Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim – Krzysztof Rogalski po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2018 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku H Spółki z o.o. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 3.258 zł w sprawie ze skargi na decyzję Zarządu Województwa z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu dofinansowania p o s t a n a w i a : odmówić przyznania prawa pomocy. H Spółka z o.o. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Zarządu Województwa z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu dofinansowania. Prawomocnym postanowieniem z dnia 6 lipca 2017 r. odmówiono przyznania Spółce prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od uzupełnienia wpisu sądowego od skargi w kwocie 6.316 zł. Wyrokiem z dnia 8 listopada 2017 r., sygn. akt II SA/Go 365/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. oddalił powyższą skargę, przy czym od wyroku tego Spółka wniosła skargę kasacyjną. Po doręczeniu skarżącej Spółce odpisu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 3.258 zł, w dniu 25 stycznia 2018 r. wpłynął do Sądu wniosek o przyznanie stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia powyższego wpisu od skargi kasacyjnej w całości lub w części. W uzasadnieniu wniosku Spółka podniosła, że podjęła działania mające na celu pozyskanie środków finansowych na pokrycie wydatków, m.in. poprzez złożenie środków odwoławczych w toku niezgodnych z prawem zdaniem Spółki postępowań egzekucyjnych. Komornicy sądowi bezpodstawnie blokują bowiem sprzedaż nieruchomości stanowiących własność strony skarżącej. Wydane w następstwie tych środków odwoławczych orzeczenia sądowe są korzystne dla Spółki, jednak komornicy sądowi ich nie respektują, blokując wszystkie aktywa strony skarżącej. Spółka na razie nie ma możliwości uwolnienia środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych. Ponadto posiada zobowiązania wynoszące łącznie ok. 6.700.000 zł oraz zobowiązania podatkowe wynoszące ok. 400.000 zł. Od maja 2016 r. strona ma negatywny przepływ finansowy wynoszący ok. 300.000 zł i nie posiada już żadnych środków finansowych. Z załączonych do wniosku dokumentów wynika, iż w ostatnim kwartale 2017 r. Spółka osiągnęła przychód netto w wysokości 109.565,46 zł, przy czym zysk wyniósł 22.141,81 zł, nadto kwartał ten zakończył się dla Spółki ujemnym przepływem finansowym w kwocie 44.215,32 zł. Udokumentowana wysokość rat kredytowych spłacanych przez Spółkę wynosi miesięcznie 7.760,46 zł. Pełnomocnik strony skarżącej oświadczył również, iż Spółka nie posiada aktywnych rachunków bankowych, gdyż wszystkie rachunki zostały zajęte w postępowaniach egzekucyjnych, nowych rachunków strona nie otwiera, gdyż i tak zostałyby one od razu zajęte, z załączonego zestawienia przychodów i kosztów ich uzyskania teoretycznie wynika zysk w wysokości 22.141,81 zł, jednakże Spółka nie ma fizycznie dostępu do tych środków, zaś należny czynsz z tytułu wynajmu nieruchomości jest zgodnie z warunkami umowy cesji z 2007 r. przekazywany bezpośrednio do banku, w którym Spółka zaciągnęła kredyt. Wniosek o przyznanie prawa pomocy należało ocenić jako niezasadny. Stosownie do treści art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej w skrócie p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Z kolei w myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osoba prawna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Tytułem wstępu należy zwrócić uwagę, iż postanowienie w przedmiocie prawa pomocy, jako niekończące postępowania, podlega regulacji zawartej w art. 165 p.p.s.a. W myśl tego przepisu postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przyjmuje się, iż w sytuacji gdy strona składa kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, to nie jest on w istocie wnioskiem nowym, ale wnioskiem złożonym w trybie art. 165 p.p.s.a., tzn. zmierzającym do weryfikacji poprzedniego postanowienia wskutek zmiany okoliczności sprawy (postanowienie NSA z 29 kwietnia 2011 r., II FZ 110/11, LEX nr 1081427). W postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności oraz argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Porównuje natomiast sytuację przedstawioną w dwóch odrębnych wnioskach, a następnie ocenia czy doszło do istotnej zmiany okoliczności. Jeśli miało to miejsce, wówczas sąd decyduje czy powołane okoliczności mogą stanowić uzasadnienie zmiany prawomocnego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy (postanowienie NSA z 12 lipca 2012 r., II FZ 485/12, LEX nr 1333340). Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy okolicznością taką będzie w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy (m.in. postanowienia NSA z 8 sierpnia 2014 r., II OZ 746/14, z 20 listopada 2012 r., II OZ 1017/12 czy z 1 lutego 2011 r., II OZ 16/11, orzeczenia.nsa.gov.pl). Zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw rozstrzygnięcia o odmowie przyznania prawa pomocy, którego zmiany domaga się strona (postanowienie NSA z 26 czerwca 2012, II GZ 213/12, LEX nr 1333374). Z uwagi jednak na fakt, iż w rozpatrywanej sprawie pierwotny wniosek o przyznanie prawa pomocy z dnia [...] czerwca 2017 r. nie został uzupełniony o wiarygodne dokumenty pozwalające na pełną i obiektywną ocenę sytuacji finansowej Spółki, przez co wniosek ten został prawomocnie oddalony w toku postępowania pierwszoinstancyjnego, opisana wyżej analiza porównawcza okazała się w istocie niemożliwa. Dlatego sytuację finansową skarżącej Spółki pod kątem spełnienia warunków przyznania prawa pomocy należało rozpoznać od podstaw, w oparciu o dokumenty załączone do drugiego wniosku i na tym oprzeć niniejsze rozstrzygnięcie. Zawarte w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. określenie "gdy osoba prawna wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Rozstrzygnięcie tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jemu prawa pomocy w określonym zakresie. W sytuacji, gdy wnioskodawca jest osobą prawną, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, musi ona wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, lecz także że nie ma ich, mimo wykorzystania wszelkich możliwości, aby zdobyć fundusze na ich pokrycie (postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., I OZ 191/11). Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. W orzecznictwie podkreśla się, iż przyznanie stronie tego prawa stanowi formę dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji RP każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się m.in. daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienie od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Skoro przyznanie prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04). Okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie wyjątkowe traktowanie (postanowienia NSA z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14). Spółka występując na drogę postępowania sądowego i wnosząc o zwolnienie od tego obowiązku ponoszenia jego kosztów winna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (postanowienia NSA z 19 stycznia 2010 r. I GZ 1/10; z 28 marca 2012 r., II GZ 100/12). Była zatem zobowiązana do wykazania własnej sytuacji materialnej na tyle trudnej, która uzasadniałaby wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonym powyżej przepisie. Wobec tego to na niej spoczywał ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez Spółkę wykazane. Należy również mieć na uwadze, iż w przypadku osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nie mających osobowości prawnej rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, organy wymiaru sprawiedliwości nie muszą przychylić się do żądania strony, a jedynie mogą przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uznają, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (postanowienie NSA z 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11 ). Z dokumentów załączonych do wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż w ostatnim kwartale 2017 r. Spółka osiągnęła przychód netto w wysokości 109.565,46 zł, przy czym zysk wyniósł 22.141,81 zł, nadto kwartał ten zakończył się dla Spółki ujemnym przepływem finansowym w kwocie 44.215,32 zł. Udokumentowana wysokość rat kredytowych spłacanych przez Spółkę wynosi miesięcznie 7.760,46 zł. Nadto wobec skarżącej Spółki toczą się egzekucje z nieruchomości, w toku których Spółka korzysta z sądowych środków odwoławczych celem wykazania niezgodności z prawem tych postępowań. Ponadto pełnomocnik strony skarżącej oświadczył, iż Spółka nie posiada aktywnych rachunków bankowych, gdyż wszystkie rachunki zostały zajęte w postępowaniach egzekucyjnych, nowych rachunków strona nie otwiera, gdyż i tak zostałyby one od razu zajęte, z załączonego zestawienia przychodów i kosztów ich uzyskania teoretycznie wynika zysk w wysokości 22.141,81 zł, jednakże Spółka nie ma fizycznie dostępu do tych środków, zaś należny Spółce czynsz z tytułu wynajmu nieruchomości jest zgodnie z warunkami umowy cesji z 2007 r. przekazywany bezpośrednio do banku, w którym Spółka zaciągnęła kredyt. Okoliczności tych nie wykazano jednak stosownymi dokumentami. Pełnomocnik podniósł także, iż komornicy sądowi odmawiają wbrew orzeczeniom sądowym wykreślenia z ksiąg wieczystych nieruchomości stanowiących własność Spółki wzmianek o toczących się egzekucjach, co uniemożliwia sprzedaż nieruchomości, jednakże wartość środków trwałych Spółki wynosi 9.790.000 zł, przy czym również nie wykazano, aby zajęcia egzekucyjne obejmowały wszystkie środki trwałe Spółki. O potencjale do gromadzenia środków finansowych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z prowadzonej działalności, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez osoby prowadzące działalność gospodarczą (postanowienie NSA z 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Wykazywana przez stronę strata absolutnie nie świadczy automatycznie o braku środków finansowych. Strata stanowi bowiem następstwo nadwyżki kosztów uzyskania przychodów nad wydatkami, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (postanowienia NSA z 19 stycznia 2016 r., II GZ 961/15; z 20 stycznia 2016 r., I GZ 889/15; z 2 lutego 2016 r., II GZ 9/16). Przy wysokich przychodach strata może być efektem określonej koncepcji prowadzenia działalności gospodarczej, m.in. wysokich wydatków inwestycyjnych zmierzających do rozwoju przedsiębiorstwa, może też wynikać z rozmaitych działań w zakresie tzw. optymalizacji podatkowej, czyli dążenia do zmniejszania obciążeń podatkowych. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie, na obecnym jej etapie, w zasadzie jedynym wymagalnym kosztem jest wpis sądowy od skargi kasacyjnej w wysokości 3.258 zł, co stanowi niewielki procent przychodu Spółki za ostatni kwartał 2017 r. (109.565,46 zł). Dodatkowo mimo deklarowanej złej kondycji finansowej, na jaką powołuje się Spółka we wniosku nie wykazano, aby zmagała się ona z groźbą niewypłacalności oraz aby w stosunku do niej toczyło się postępowanie restrukturyzacyjne czy upadłościowe. Tymczasem jak podnosi się w orzecznictwie, przedsiębiorstwo, które nie wykazało utraty płynności finansowej i funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych, powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008 r., I OZ 208/08). Co więcej, przedłożona przez Spółkę dokumentacja wskazuje na prowadzenie działalności w sposób ciągły i uzyskiwane w związku z tym przychody. Jeśli chodzi o obciążające Spółkę zobowiązania cywilnoprawne, to nie korzystają one z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym (postanowienie NSA z 28 września 2011 r., I FZ 189/11, LEX nr 948866). Niezależnie od powyższego, nawet brak należytej płynności finansowej strony nie przesądza automatycznie o tym, że podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych spełnia przesłanki ku temu. Nie ma bowiem przeszkód ku temu, aby strona skarżąca, będąca spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, zdobyła środki na uiszczenie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w drodze np. dopłat od wspólników. Jest to o tyle uzasadnione, że to wspólnicy czerpią zyski z działalności spółki, zatem mogą ponosić ciężar dopłat związanych z jej działalnością. Nie ma podstaw ku temu, by ciężar ten przerzucać na społeczeństwo, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku zwolnienia w niniejszej sprawie skarżącej Spółki z obowiązku ponoszenia kosztów – wówczas niezbędne środki wyłożyłby Skarb Państwa, czyli ogół obywateli (postanowienie NSA z 22 stycznia 2014 r., sygn. akt. II FZ 1185/13). W przypadku spółek z ograniczoną odpowiedzialnością instytucję dopłat przewiduje art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1577). W myśl tego przepisu umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowym, dopłaty takie mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (postanowienie NSA z 20 lutego 2014 r. II FZ 146/14). Osoba prawna oraz jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Również w doktrynie podnosi się, iż dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. t. 1 do art. 177 w A. Kidyba, w Komentarz zaktualizowany do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, LEX/el. 2013). Dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki. Spółka prawa handlowego, która twierdzi, że nie dysponuje bieżącymi środkami na koszty sądowe, powinna udowodnić, że nie jest w stanie uzyskać ich od wspólników, zanim o pomoc zwróci się do Skarbu Państwa. Brak podjęcia działań w tym zakresie uniemożliwia uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (postanowienie SN z 23 stycznia 2015 r., sygn. akt I ACz 1067/14). Instytucja prawa pomocy nie powinna być bowiem wykorzystywana do ochrony czy też wzbogacania majątku osób prywatnych (postanowienie NSA z 1 sierpnia 2013 r. I FZ 327/13). Rola wspólnika nie może sprowadzać się jedynie do czerpania profitów z działalności spółki. Nie ma przeszkód ku temu, aby w razie trudności finansowych spółka zwróciła się o pomoc do swoich udziałowców, z woli których funkcjonuje w obrocie prawnym. Zwłaszcza, że podstawą działalności spółki z o.o. jest wyodrębniony majątek, kapitał jej wspólników, zaś celem, m. in., pomnażanie zysku oraz ograniczenie ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej do środków wniesionych przez wspólników do spółki. Nie można przyznać pierwszeństwa zasadzie prawa do sądu spółki, której wspólnicy korzystający z jej zysków nie udowodnili, iż nie są w stanie pokryć w formie dopłat jej zobowiązań wynikających z udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Brak skutecznych działań wspólnika strony lub też jego bierność w kwestii wniesienia wpłat na rzecz spółki tytułem wpisu sądowego od skargi należy uznać za przesłankę do odmowy udzielenia spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podsumowując, w rozpoznawanej sprawie skarżąca Spółka nie wykazała, że podjęła wszelkie możliwe i niezbędne kroki w celu zdobycia funduszów na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem (chodzi tu zwłaszcza o uzyskanie środków finansowych na koszty sądowe od wspólników, a także podnoszone okoliczności niemożności dostępu do wypracowanego zysku, przeznaczenia go na uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej oraz zajęcie rachunków bankowych – czego jednak nie wykazano). Ma o tyle istotne znaczenie, że ustawodawca, w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził ostrzejsze rygory niż w przypadku osób fizycznych. W świetle przedstawionych okoliczności, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.