I SA/Kr 1976/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Urszula Zięba po rozpoznaniu w dniu 1 lipca 2016r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Starszego Referendarza sądowego w przedmiocie oddalenia wniosku o ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi D.K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 października 2015r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia postanawia: utrzymać w mocy postanowienie Starszego Referendarza sądowego z dnia 20 maja 2016r., oddalające wniosek D.K. o ustanowienie adwokata. Wyrokiem z dnia 18 lutego 2016r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę D.K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 października 2015r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia. Wraz z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia ww. wyroku z dnia 22 lutego 2016r., skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. W odpowiedzi na wezwanie Starszego Referendarza sądowego tut. Sądu, skarżąca w dniu 28 kwietnia 2016r. przesłała dokumenty na okoliczność wykazania jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych w trybie art. 255 Ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej jako "p.p.s.a."). Jak wynika z uzasadnienia wniosku, zawartego w nim "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach" oraz nadesłanych dokumentów, D.K. samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Zatrudniona jest na podstawie umowy o pracę w "Agencji Ubezpieczeniowej B.Z.", z wynagrodzeniem w wysokości 1308,69 zł. netto miesięcznie. Z prowadzonej działalności gospodarczej uzyskuje natomiast, jak podaje 704,80 zł. dochodu miesięcznie, a w 2015r. dochód ten wyniósł 23 701,37 zł. Zeznanie podatkowe za 2015r. wskazuje, że w 2015r. uzyskała ona łączny dochód w wysokości 43 520,84 zł., przy przychodzie na poziomie 100 643,67 zł. Jako bieżące wydatki wnioskodawczyni wymieniła ratę kredytu hipotecznego w wysokości 2229,33 zł. miesięcznie, ratę kredytu w wysokości 668,27 zł., co miesiąc obniżaną od 2 zł. do 5 zł., opłatę za energię elektryczną w wysokości 397,59 zł. miesięcznie, opłatę za opróżnianie i czyszczenie szamba w wysokości 160 zł. miesięcznie, opłatę za internet w wysokości 89,95 zł. miesięcznie, opłatę za ogrzewanie i ciepłą wodę wraz z fakturami od 2015.06.02 do 2016.02.03 za węgiel kamienny, ekogroszek na łączną kwotę 4400 zł., koszty dostawy wody z faktur od 2015.11.25 do 2016.02.24 na łączną kwotę 503,05 zł. (wystawiane i rozliczane co kwartał), koszty ubezpieczenia nieruchomości hipotecznej w wysokości 821 zł. rocznie, podatek od nieruchomości w wysokości 217 zł. rocznie, opłatę za gospodarowanie odpadami komunalnymi w wysokości 408 zł. rocznie, koszty żywności, środków czystości, gospodarstwa domowego i artykułów higienicznych w wysokości 600 zł. miesięcznie, koszty odzieży ok. 150 zł. miesięcznie, koszty wsparcia rodziny mieszkającej w segmencie obok, dotyczące np. zakupu podstawowych produktów niezbędnych do zaspokojenia potrzeb życiowych i egzystencjonalnych, koszty warsztatów edukacyjno – tanecznych siostrzenicy strony skarżącej - 10 rat po 139,99 zł., koszty zakupów w wysokości od 500 zł. do 1000 zł. miesięcznie, ratę podatku do Urzędu Skarbowego w kwocie 379,50 zł. miesięcznie, koszty ubezpieczenia na życie w wysokości 150,68 zł. miesięcznie. Wnioskodawczyni zaznaczyła też, że z tytułu zaciągniętego bezpiecznego kredytu w Raiffeisen Bank Polska S.A. z limitem 22 100 zł., ma do zapłaty kwotę 455 zł., wyznaczaną co miesiąc. Strona skarżąca jest właścicielką domu jednorodzinnego w zabudowie bliźniaczej, położonego w K., gmina I, o pow. użytkowej 176 m2, usytułowanego na działce o pw. 0,1007 ha, oraz 1/5 części drogi, o pow. 0,0176 ha. Podała, iż nie posiada oszczędności ani przedmiotów o wartości pow. 5000 zł. W oparciu o powyższe dane, Starszy Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 20 maja 2016r. oddalił wniosek D.K. o ustanowienie adwokata. Za podstawę rozstrzygnięcia przyjął art. 244 § 1, art. 245 § 3, art. 246 §1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i 2 pkt 7 p.p.s.a., wskazując przy tym, że w niniejszej sprawie nie zachodziły okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie finansowej pomocy państwa dla strony w postaci ustanowienia adwokata. Na ww. postanowienie w dniu 3 czerwca 2016r. skarżąca wniosła sprzeciw, w którym wskazała na trudną sytuację materialną i zdrowotną w odniesieniu do siebie i jej rodziny. Podniosła, że nie posiada żadnych oszczędności, a koszty utrzymania jej i rodziny są bardzo wysokie. Odpierając twierdzenie zawarte w ww. postanowieniu, jakoby niewłaściwie rozporządzała wydatkami, wydając np. na warsztaty taneczne siostrzenicy, wskazała, że są one rodzajem terapii psychologicznej po traumie związanej z rozwodem jej rodziców. Dodatkowo podała, że nie chce dopuścić do wypowiedzenia kredytu hipotecznego na dom. Pozostałe argumenty sprowadzają się do wskazania na sytuację mamy i siostry. Wobec powyższych okoliczności, skarżąca uznała swój wniosek za zasadny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Treść art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) wskazuje, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Zgodnie z dyspozycją art. 244 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej na podstawie art. 246 § 1 p.p.s.a. przysługuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) lub gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Na wstępie podkreślić należy, że instytucja przyznania prawa pomocy (w przedmiotowym przypadku ustanowienia adwokata) osobie fizycznej jest stosowane w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada stały miesięczny dochód, czy ma jakiekolwiek środki majątkowe, (por. postanowienia NSA z dnia 22.12.2004r. sygn. akt OZ 862/04, postanowienie NSA z dnia 27.02.2012r., sygn. akt I FZ 561/11, postanowienie NSA z dnia 01.07.2014r., sygn. akt I FZ 152/14, postanowienie NSA z dnia 07.07.2014r., sygn. akt II FZ 953/14, postanowienie NSA z dnia 21.07.2014r., sygn. akt II FZ 1096/14). Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero, gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa, czyli w rzeczywistości o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli. To bowiem z ich środków pochodzą dochody budżetu Państwa, z których pokrywa się koszty sądowe w razie przyznania prawa pomocy (por. postanowienie SN. z dnia 24.09.1984r. sygn. II CZ 104/84 i postanowienie NSA z dnia 10.01.2005r., sygn. akt FZ 478/04). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest więc formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Warto też zauważyć, iż zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (...) jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. W orzecznictwie sądowym powszechnie prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy, powinno mieć charakter wyjątkowy. Co równie istotne, to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy, (por. postanowienie NSA z dnia 26.09.2013r., sygn. akt II OZ 792/13, postanowienie NSA z dnia 16.02.2012r., sygn. akt I FZ 26/12, postanowienie NSA z dnia 28.01.2013r., sygn. akt II FZ 29/13, postanowienie NSA z dnia 16.05.2013r., sygn. akt I FZ 101/13, postanowienie WSA w Gliwicach z dnia 23.10.2009r. , sygn. III SA/GL 823/09). Wnioskodawca ma też obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Umożliwia to konstrukcja art. 255 p.p.s.a., a zastosowanie tej normy, poprzez wezwanie strony o przedłożenie dodatkowych oświadczeń lub dokumentów stanowi rodzaj uzupełniającego postępowania dowodowego, dzięki któremu wydane orzeczenie opierać się będzie o zasadę prawdy materialnej. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów, bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć natomiast wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 11.02.2014r., sygn. akt II FZ 1474/13, postanowienie NSA z dnia 15.03.2012r., sygn. akt II FZ 175/12, postanowienie NSA z dnia 04.04.2011r., sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie NSA z dnia 15.06.2010r., sygn. akt II OZ 530/10, postanowienie NSA z dnia 19.10.2010r., sygn. akt II GZ 296/10, postanowienie NSA z dnia 05.12.2006r., sygn. akt II FZ 703/06). Zwrócić należy uwagę, iż orzekający, aby rzetelnie ocenić zdolności płatnicze skarżącej musi dysponować dokładnymi i obszernymi informacjami na temat jej sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej. Informacje te powinien dostarczyć wnioskodawca tak, aby orzekający mógł przeprowadzić pewnego rodzaju symulację finansową, określającą relację wydatków gospodarstwa domowego do jego dochodów, z uwzględnieniem posiadanych środków finansowych i oszczędności. Słusznie zauważył w swoim orzeczeniu Starszy Referendarz sądowy, że przedstawione przez wnioskodawczynię informacje dotyczące podstawowych kwestii, z punktu widzenia analizy wniosku o przyznanie prawa pomocy były sprzeczne z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, którymi winien kierować się orzekający, rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 09.02.2005r., sygn. akt FZ 579/04, postanowienie NSA z dnia 11.01.2008r., sygn. akt II FZ 571/07, postanowienie NSA z dnia 02.12.2014r., sygn. akt FZ 436/14, postanowienie NSA z dnia 19.11.2015r., sygn. akt II FZ 775/15). Z oświadczenia strony skarżącej wynika bowiem, że łączny jej miesięczny dochód wynosi 2013,49 zł. (1308,69 zł. + 704,80 zł.= 2013,49 zł.), a same koszty spłaty kredytów wynoszą ok. 2897,60 zł., nie licząc spłaty linii kredytowej w Raiffeisen Bank Polska S.A. ( 2229,33 zł. + 668,27 zł.= 2897,60 zł.). Kwota ta tylko wraz z kosztami żywności, środków czystości, gospodarstwa domowego i artykułów higienicznych w wysokości 600 zł. oraz kosztami zakupów, przyjmując ich najmniejszą wartość tj. 500 zł. – stanowi łącznie 3997,60 zł. i nie obejmuje ww. opłat. Tak więc wydatki strony skarżącej przekraczają ponad dwukrotnie deklarowane przez nią dochody. Niewątpliwie należy przychylić się do negatywnej oceny dokonanej przez Starszego referendarza tut. Sądu, dotyczącej braku właściwej preferencji wydatków przez skarżącą, wyszczególnionych w ramach ich spisu i sporządzonych na potrzeby oceny jej sytuacji majątkowej, w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy. W tym kontekście, na przykład koszty warsztatów tanecznych siostrzenicy nie stanowią niewątpliwie wydatków niezbędnych dla utrzymania, ani tej siostrzenicy, ani tym bardziej skarżącej. I nawet argument podnoszony w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, jakoby warsztaty taneczne stanowiły rodzaj terapii psychologicznej po traumie związanej z rozwodem jej rodziców, nie może przerzucać na współobywateli ciężaru ponoszenia kosztów ustanowienia dla skarżącej adwokata w ramach prawa pomocy. Obywatele nie mogą bowiem ponosić konsekwencji finansowych tego rodzaju decyzji podejmowanych przez stronę. Zasadnie ocenił referendarz sądowy tut. Sądu, że zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą jakiekolwiek prywatnoprawne zobowiązania (w tym przypadku spłata kredytów) nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których zaliczają się również koszty prowadzenia postępowania przed sądami administracyjnymi (por. postanowienie NSA z dnia 07.10.2005r. sygn. akt II FZ 624/05, postanowienie NSA z dnia 07.10.2010r. sygn. akt I OZ 749/10, postanowienie NSA z dnia 16.07.2010r. sygn. akt I OZ 535/10, postanowienie NSA z dnia 01.06.2011r., sygn. akt II FZ 234/11, postanowienie NSA z dnia 17.11.2011r., sygn. akt I FZ 321/11, postanowienie NSA z dnia 18.02.2016r., sygn. akt I FZ 571/15, postanowienie NSA z dnia 17.02.2016r., sygn. akt I GZ 17/16). Biorąc pod uwagę ww. argumentację i odnosząc się tym samym do argumentacji zawartej w złożonym sprzeciwie, należy podnieść, że środki finansowe, którymi dysponuje skarżąca są najpewniej niewłaściwie gospodarowane, tym bardziej, że skarżąca ma świadomość tego, iż wszczynając postępowania sądowe, musi partycypować w kosztach sądowych, nie może ich bowiem przerzucać na obywateli. Niewłaściwa preferencja w wydawaniu posiadanych środków finansowych nie upoważnia do przyznania stronie prawa pomocy. Ponadto ogólna sytuacja finansowa strony, nie wskazuje na to, że spełnione zostały przesłanki do przyznania jej prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. W realiach niniejszej sprawy, przyznanie prawa pomocy dla D.K. w zakresie ustanowienia dla niej adwokata, byłoby więc przekroczeniem ustawowych ram tej instytucji. Konkludując wskazać należy, że w przedmiotowej sprawie nie odnotowano, aby strona w sposób jednoznaczny wykazała, że zasadnym byłoby ustanowienie dla niej adwokata. Ponadto nie wykazała ona, aby w sposób racjonalny czyniła kroki w celu zebrania oszczędności we własnych wydatkach, które mogłyby przyczynić się do pokrycia kosztów postępowania, w tym pokrycia kosztów wynagrodzenia dla ewentualnie ustanowionego w sprawie adwokata. Wobec powyższych okoliczności, Sąd orzekł, że w niniejszym przypadku nie zachodzą przesłanki do ustanowienia na rzecz strony profesjonalnego pełnomocnika w osobie adwokata. Przede wszystkim wskazać należy, że rozstrzygnięcie w sprawie zapadło na podstawie wnikliwej analizy sytuacji majątkowej skarżącej, która doprowadziła Starszego Referendarza sądowego do prawidłowych ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy. Ustalenia te znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Referendarz oparł ustalenia faktyczne w sprawie na danych zawartych we wniosku, złożonym przez skarżącą oraz dokumentach przedłożonych w toku postępowania, o które była wzywana, dochodząc na ich podstawie do słusznej konkluzji, że wnioskodawczyni nie wykazała, aby zasadnym było przyznanie jej prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. W przypadku strony nie było okoliczności uzasadniających wydanie pozytywnego dla niej rozstrzygnięcia. Wobec tego, zaskarżone postanowienie Starszego Referendarza sądowego, oddalające wniosek o ustanowienie adwokata, należało uznać za prawidłowe. W związku z powyższym, na podstawie art. 244 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt. 2 p.p.s.a. w zw. z art. 260 § 1, § 2 i § 3 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji.